Баланың екі жастан үш жасқа дейінгі тілдік дамуы

2 ЖАСТАН 3 ЖАСҚА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫ

Махатай Динара Жабайбекқызы – 103-17 тобынының 2 курс студенті

Ибрагимова Нозима Мухамматганиевна – 103-17 тобынының 2 курс студенті

Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к., доцент м.а. Бахрамова Г.А.

Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік педагогикалық университеті

«Психология» кафедрасы

Нəрестелік кезеңде сөйлеу қабілетінің дамуы да басталады. Алғашқы жарты жылдықта сөзді есту қалыптасады, ал баланың өзі қуанышты сəттерде дыбыстар шығарады, оны «уілдеу» деп атайды. Екінші жарты жылдықта көбінесе баланың əрекетімен байланысты қайталанушы дыбыстар пайда болады. Əдетте мағыналы ыммен былдырлай бастайды, бірінші жылының соңында бала үлкендер айтатын 10-20 сөзді түсінеді жəне өзінің алғашқы бірнеше сөздерін айта бастайды.

Үлкен адам баланың заттық дүниемен қарам-қатынас жасауында дəнекерші болып көрінеді. Үлкен адам қатысып отырған кезде бала көбінесе затпен карқынды қимылдар жасай бастайды, да ал жанында үлкен адам болмаса, затқа қызығуы жоғалады. Баланың белсенділігі үлкен адамның əрекетімен көтермеленіп отырған кезде жəне бала үлкен адамды бірлескен əрекеттерге шақырғанда баланың үлкенмен қарым-қатынасының негізгі формасы бірлескен іс-əрекетке айналады. Сергек күйдегі бала үлкен адаммен қарым-қатынас жасауға əрқашан дайын тұрады.

Қарым-қатынас шеңберінде сөздің алғашқы шарттары пайда болады. Екінші айда-ақ былдырлаудың алғашқы белгілері байқалып, кейінірек еліктеу жолымен одан ана тілінің фонемелары көріне бастайды.

Бір жастың аяғына қарай нəресте кейбір создерді түсіне бастайды. Бұл түсінгендік аталған зат тұрған бала басын бұруы немесе үлкендер атаған қимылды жасауды бастайды.

● Көркөмсөзге деген сүйіспеншілігін,қызығушылығын тəрбиелеу.

● Сəбидің сөйлеуге түсінуі жəне алғашқы сөздері. Баланың тілінің дамуы. 2 жастың өзінде бала атқаратын қызметіне байланысты:

-1) бір сөзбен бір сөйлемнің мағынасын түсіндіретін кезі болады.

Ф-ф-ф-ф-ф-у- сіріңке, темекі, пеш,газ,шам, т.б тамақ ішем, ет жеймін су ішемін.

-2) тұрған орынына қарай

-3) сыртқы ұқсастығына қарай бөлу: га-га-га- қаз тұмсығы созылып тұрған саз балшықты құсқа ұқсатады, жүннен тоқылған затты бөки дейді.

-4) дыбысты бойынша атау. Ля-ля- радио, музыка, əн. Қоқ-қоқ тауық, мияу- мысық деген сияқты т.б.

2 жастың соңында бала үлкендермен үнемі қарым-қатынас жасау нəтижесінде сөздік қоры жылдам артады. Үлкендерден білмегендерін сұрайды, үлкендердің сұрағына жауап береді. Алғашқы сұрағы бұл не? Бұл қалай аталады?- деп сұрап, əр заттың өз атауы болатынын біледі.

1 жастың соңында 18-25 активтік сөз болса, 3 жаста 1000-1200 сөз. Екі жастың соңында да баланың тілі анық емес, грамматикалық тұрғыда байланысы жоқ болады.

Сөздің грамматикалық құрылымын игерудің белгілі бір заңдылығы болады:

1. 60-70 сөзге жеткен соң қарапайым сөйлем құрастырады.

2. Сөзді тыңдап отырып қайталайды.

3. Ситуациялық сөз.

4. Баланың жалпы даму деңгейіне байланысты, яғни ақыл-ойының,

дербестігінің дамуына байланысты.

1-ден 3- жасқа дейінгі аралықта баланың сөзді меңгеруінің өзіндік мəні болады.

Бала айналасындағы құрбы-құрдастарымен, үлкендермен қарым-қатынас жасау арқылы өзін-өзі танып біледі.

1. Тілдік қарым-қатынас нəтижесінде əр заттың қасиетімен атқаратын қызметін ажыратады.

2. Қоршаған ортадағы заттарды таңдау, топтау, жалпылау негізінде қабылдап негізгі белгілерін ажыратады.

3. Заттар мен құбылыстардың өзара қарым-қатынас байланыстарын ажыратады.

4. Тілдік қарым-қатынас нəтижесінде алдына мақсат қойып ерікті əрекет етуге, дербестікке үйренеді.