Бастауыш оқушылардың дарындылығын дамыту ғылыми жобасы

Ғылыми жоба

Тақырып: Дене тәрбиесінің жаратылыстану-ғылыми негіздері. Дене шынықтырудың әлеуметтік-биологиялық негіздері туралы түсінік. Ағзаның негізгі жүйелері. Қозғалыс әрекетінің физиологиясы.

Орындаған: Карауылбаева А

Мазмұны

Кіріспе ..................................................................................................................... 3

I НЕГІЗГІ БӨЛІМ ................................................................................................ 4

1. Дене тәрбиесінің жаратылыстану-ғылыми негіздері ..................................... 4 2. Дене шынықтырудың әлеуметтік-биологиялық негіздері ............................. 6

3. Ағзаның негізгі жүйелері .................................................................................. 7

4. Қозғалыс әрекетінің физиологиясы ................................................................. 8

Қорытынды ......................................................................................................... 11

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ................................................................... 12

Кіріспе

Дене тәрбиесі – адамның физикалық және рухани дамуын қамтамасыз ететін маңызды әлеуметтік және биологиялық құбылыс. Ол адамның қозғалыс белсенділігі арқылы денсаулығын нығайтуға, жұмысқа қабілеттілігін арттыруға және үйлесімді дамуға бағытталған. Дене тәрбиесінің ғылыми негіздері жаратылыстану ғылымдарының түрлі салаларымен тығыз байланысты, әсіресе биология, физиология, анатомия, психология және әлеуметтік ғылымдармен.

Дене тәрбиесі адам ағзасының барлық жүйелеріне әсер етеді және денсаулықты нығайтуға ықпал етеді. Қозғалыс әрекетінің физиологиясы ағзадағы жүйелердің үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді. Дұрыс ұйымдастырылған дене шынықтыру сабақтары адамның физикалық дамуын жақсартып, оның өмір сапасын арттырады.

І НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Дене тәрбиесінің жаратылыстану-ғылыми негіздері

Спорт ілімі мен дене тәрбиесі ілімі мен әдістемесі қатар жургізіліп. сабақ құрылымы әртүрлі болғанымен қолданылатын жаттығу, ойын, жарыс түрлері бірдей болып келеді. Дене тәрбиесі пәнінде сабақ құрылымы 45 минуттан тұрса, спорт сабақтарында 90 минуттан тұрады. Құрылымы жағынан ұксас пәндер мектепке дейінгі дене тәрбиесі, мектеп дене тәрбиесі, орта жонс жоғарғы оқу орын дене тәрбиесі пәндерімен тығыз байланысты. Білім мен тәрбие беру мақсатында спорт медицина, спорт физиологиясы, спорт психологиясы, спорт педагогикасымен тығыз байланысты [1].

Дене дайындығы түрлері. Қоғамдағы адамзаттың тұлғасын шынықтыруда дене дайындығы 3-ке бөлінеді. Олар: Жалпы дене дайындығы-негізгі бағыты денсаулықты күшейтіп мүмкіндігінше дағдылы қозғалыстарға ие болып, алдағы уақытта арнайы дайындыққа негіз болатын керекті қозғалыс сапаларын дамьпу. Қызметі дене жаттығулары, табиғаттың сыртқы күштері, гигиеналық факторларды пайдалана отырып, мектептегі және бұқаралық дене тәрбиесінің жұмысын үлкен табыстарға жеткізу.

Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы-бұл адамды белгілі бір еңбек қызметі мен әскери қызметке дайындауға бағытталған дене тәрбиесінің әдістері мен құралдарының жиынтығы. Қызметі кәсіби-дене, әсксеи-қолданбалы, кәсіби еңбектің өнімділігін арттыру, экономикалық, білімдік-колданбалы дене жаттығуларымен айналысу жұмысын ұйымдастыру.

Спорттық дайындық - адамның өзі таңдап алған спорттың бір түрінен жоғарғы көрсеткіштеріне жетуіне бағытталады. Денедегі іш-құрылыс жұмысының қабілетін жоғарлату адамдардың спорттық дайыңдығын арттыру. Қызметі мамандандырылған еңбекті арттыру жаттығу түрлерін игеру өте жоғарғы дәрежелі нәтижеге жету, спорттық дайындығын арттарып дағдыландыру.

Дене тәрбиесінің жаратылыстану-ғылыми негіздері адамның биологиялық ерекшеліктеріне, физиологиялық және анатомиялық заңдылықтарына сүйенеді.

1) Анатомиялық-физиологиялық негіздер: Адам ағзасының құрылымы мен қызметі дене тәрбиесінің негізгі аспектілерін анықтайды. Бұл негіздерге мыналар жатады:

Қаңқа-бұлшықет жүйесі – қозғалыс пен дененің икемділігі үшін жауап береді. Жаттығулар сүйектер мен бұлшықеттердің беріктігін арттырады;

Жүрек-қан тамыр жүйесі – физикалық жаттығулар жүрек жұмысын жақсартып, қан айналымын күшейтеді;

Тыныс алу жүйесі – аэробты жаттығулар өкпенің көлемін арттырып, оттегінің тиімді тасымалдануын қамтамасыз етеді;

Жүйке жүйесі – қозғалысты басқару, үйлестіру және реакция жылдамдығының жақсаруы дене тәрбиесі арқылы дамиды.

2) Биомеханикалық негіздер: Дене қозғалысының заңдылықтары механика принциптеріне негізделген. Биомеханика адамның қимыл-қозғалысын тиімді жоспарлауға көмектеседі. Жаттығу кезінде дененің тұрақтылығы, қозғалыс амплитудасы, тепе-теңдік пен күштің дұрыс бөлінуі маңызды рөл атқарады.

3) Психофизиологиялық негіздер: Дене шынықтыру психикалық денсаулыққа да оң әсер етеді. Физикалық белсенділік:

Стресті азайтады;

Серотонин және эндорфин секілді «бақыт гормондарының» бөлінуін ынталандырады;

Жұмысқа қабілеттілікті арттырады;

Ойлау және шешім қабылдау қабілеттерін жақсартады.

2. Дене шынықтырудың әлеуметтік-биологиялық негіздері

Дене тәрбиесі тек биологиялық емес, әлеуметтік факторлармен де тығыз байланысты. Қоғамның дамуымен бірге дене шынықтырудың рөлі артып, адамдардың өмір салты мен мәдениетіне әсер етеді [2]. Дене шынықтырудың әлеуметтік-биологиялық негіздері факторлар:

1) Биологиялық факторлар

Биологиялық тұрғыдан алғанда, дене шынықтыру адамның бейімделу қабілетін жақсартады. Оның негізгі аспектілері:

Генетикалық ерекшеліктер (дене бітімі, бұлшықет күші, төзімділік);

Жас ерекшеліктері (балалық шақтағы қозғалыс белсенділігі, қарттықтағы физикалық белсенділіктің маңызы);

Денсаулық жағдайы (ағзаның физиологиялық мүмкіндіктері мен дене жаттығуларына реакциясы).

2) Әлеуметтік факторлар

Қоғамдағы мәдени және әлеуметтік жағдайлар дене тәрбиесіне үлкен әсер етеді:

Білім беру жүйесі – мектептерде және жоғары оқу орындарында дене шынықтыру сабақтарының болуы;

Отбасы және тәрбие – ата-ананың спортқа көзқарасы, баланың физикалық белсенділігіне ықпалы;

Қоғамдық денсаулық сақтау – спорттық инфрақұрылымның дамуы, салауатты өмір салтын насихаттау;

Экономикалық факторлар – спорттық жабдықтар мен секцияларға қолжетімділік.

3. Ағзаның негізгі жүйелері

Ағзаның негізгі жүйелері 5-ке бөлінеді:

1) Қозғалыс жүйесі (Қаңқа-бұлшықет жүйесі)

Қаңқа және бұлшықеттер қозғалыстың негізгі компоненттері болып табылады;

Қаңқа – сүйектерден тұрады, денеге тірек болады;

Бұлшықеттер – қозғалысты жүзеге асырады, жиырылып және босаңсып, дененің қимылын реттейді.

2) Жүрек-қан тамыр жүйесі

Жүрек – қанды денеге айдайды, физикалық жаттығулар жүрек бұлшықетін күшейтеді;

Қан тамырлары – оттегі мен қоректік заттарды тасымалдайды.

3) Тыныс алу жүйесі

Өкпе – газ алмасуды қамтамасыз етеді;

Тыныс алу бұлшықеттері – диафрагма мен қабырғааралық бұлшықеттер тыныс қозғалыстарын жүзеге асырады.

4) Жүйке жүйесі

Ми – қозғалысты басқарады, бұлшықеттерге сигнал жібереді;

Жұлын – рефлекстерді жүзеге асырады, қозғалыс үйлесімділігін қамтамасыз етеді.

5) Ас қорыту және энергия жүйесі

Ас қорыту жүйесі – денеге қажетті энергияны өндіреді;

АТФ (аденозинтрифосфат) – бұлшықеттердің жиырылуын қамтамасыз ететін негізгі энергия көзі.

4. Қозғалыс әрекетінің физиологиясы

Қозғалыс – жүйке, бұлшықет және сүйек жүйелерінің бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асады. Дене (қимыл) сапаларын арттырудың физиологиялық механизмдері. Күш сапаларын (морфологиялық, биохимиялық, физиологиялық) дамытуды анықтайтын факторлар.

Қимыл дағдысы қалыптасуы қимыл сапалары қалыптасуымен бір уақытта жүреді: бұлар – күш, шапшаңдық, төзімділік және ептілік. Олар кез-келген қимыл қызметінде бір-бірімен байланыста болады. Бірақ нақтылы қызметтің жағдайына қарай әр түрлі дәрежеде байқалады. Штангистерде ең алдымен күш, ал марафоншыларда төзімділік пайда болады. Қимыл сапасының дамуы әртүрлі жүйелердің қайта құрылу нәтижесінде өтеді, бірақ әртүрлі сапалардың дамуы кезінде белгілі бір жүйелерде басымдылық айқын байқалады. Бұлшық еттің өсуі мен күштің дамуы бірге жүреді. Жүйке бұлшық ет аппараты нәзіктігінің өсуі шапшаң жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. Төзімділік кардиореспираторлары жүйенің дамуымен артады.