Бастауыш оқушыларының орфографиялық дағдысын қалыптастыру

Бастауыш сынып оқушыларының орфографиялық

дағдысын қалыптастыру жолдары Елбасы Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «XXI ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» деп көрсеткен болатын [1]. Егемен еліміздің әлемдік білім кеңістігіне кірігуі, Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру жүйесіне көшуі, білім беру жүйесіндегі қазіргі уақытта болып жатырған өзгерістердің көрінісі болып отыр.

Қазіргі уақытта білім беруге қойылатын басты талап ол – жан-жақты дамыған, бәсекеге қабілетті терең білімді жеке тұлғаны қалыптастыру. Әрине, жеке тұлға қалыптастыруда әр пәннің өзіндік орны бар болғанымен, барлық білімнің негізі, оны игеру құралы болып саналатын сауат ашу пәнінің қызметі өте үлкен.

«Қазақ тілі» пәнін оқытудың басты мақсаты – оқу және жазу дағдыларын қалыптастыру, байланыстырып сөйлеуге үйрету, алғашқы грамматикалық мағлұматтарды меңгерту, ана тіліне сүйіспеншілікке, адамгершілікке, отансүйгіштікке тәрбиелеу, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Қазақ тілі пәнінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушылардың жазу дағдыларын ойдағыдай меңгерту. Ғалым Құлмағамбетова: «Бала сөйлеп тұрған кезде сөздің морфологиялық құрылысына, олардың жіктелуіне назар аудармайды да, өзінің ойын түсінікті етіп айтып береді. Ал жазуда грамматикалық ерекшелік белгілі дәрежеде ойға оралып отырады. Бастауыш сыныпта жазуға үйрене бастаған бала жеке әріптерден сөз құрағанда сөздің грамматикалық құрылысының элементтерін сақтайды. Осыдан барып қатесіз жазу дағдысы көрініс береді, » - деген болатын [2.101].

Жазу дағдыларын ойдағыдай меңгерту орфографиялық ережелерді меңгертумен тығыз байланысты.

Сөйлеу тілі мен жазба тілі арасындағы айырмашылық әріп пен дыбыс қатысына ғана емес, сөз құрылысына да тән. Бала сөйлеп тұрған кезде сөздің морфологиялық құрылысына, олардың жіктелуіне назар аудармайды да, өзінің ойын түсінікті етіп айтып береді. Ал жазуда грамматикалық ерекшелік белгілі дәрежеде ойға оралып отырады. Жаңадан жазуға үйрене бастаған бала жеке әріптерден сөз құрағанда сөздің грамматикалық құрылысының элементтерін сақтайды. Осыдан барып қатесіз жазу дағдысы көрініс береді [2.65].

Жазудың құрамына алфавит, графика және орфография (емле) кіреді. Алфавит –тіліміздегі әріптердің белгілі бір жүйемен орналасу тәртібі. Графика – дыбыстың, буынның немесе сөздің айтылуы қалай болса, солай таңбалануы. Ал орфография тілдің белгілі бір формаға келтірілген ережесін сақтап жазу.

Бастауыш сынып оқушылары орфографияны игере отырып, сауатты жазуға дағдылану барысында графикалық түрде қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болады, яғни өзінің сөйлеуін және таным мүмкіндіктерін жетілдіре береді. Жеке басының жалпы даму деңгейі жоғары дәрежеге көтеріле береді.

Орфография жазудың бүкіл жағдайларын тәртіптейді. Оған тілдің ережелері (әріп таңбаларын қолдану тәртібі, әріпті таңдау, бірге және бөлек жазу т.б.), оны дұрыс қолдану жатады [5.27].

Орфография ( грек orfhos – дұрыс, gropho – жазамын) – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымал тәртібін белгілейді.

Қазақ тілі орфографиясының негізгі 3 принципі бар: морфологиялық, фонетикалық, дәстүрлі ( тарихи ). Морфологиялық принцип, яғни түбір сөздің соңғы дыбысы қосымша аралығында да емес, сөз шекарасында да, біріккен сөздерде де сақталып жазылады.

Фонетикалық принципке сүйеніп, сөз бөлшектері қалай айтылса, солай жазылады. Дәстүрлі принциппен көнерген біріккен сөздер естілуінше жазылады: қыстыгүні, ашудас т.б.

Орфографияны үйрету – біртұтас қиын процесс. Бұл процестің біртұтастығы:

- оқытылатын баланың психикалық бірлігімен; - қабылдау бірлігімен; - тіл мен ойлаудың бірлігімен; - ауызша және жазбаша тіл бірлігімен жүзеге асырылады. Орфографияны оқытуға байланысты мына әдістерді қолдануға болады: 1) байқау әдісі; 2) баяндау әдісі; 3) әңгімелесу әдісі; 4) кітаппен жұмыс істеу әдісі; 5) жаттығу әдісі; 6)талдау-жинақтау әдісі; 7)салыстырмалы әдіс; 8) индукция-дедукция т.б.[2.118].

Байқау әдісі. Нақтылы материалды меңгеруде байқау әдісі шешуші орын алады. Тіл сабағында оқушылар тілдік

құбылыстарға тікелей байқау жасайды. Байқау процесі абстракт ойлауға негізделмейді, керісінше, байқау арқылы қорытындыланып, абстракт ой туады. Байқау танымдық рөл атқарады. Ол шындық өмір құбылыстары туралы түсінікті реттейді. Сөзді немесе сөйлемді байқай отырып, оқушы тіл заңдылығының ережесін үйренеді.

Баяндау әдісі. Мұғалімнің баяндауы әрі әңгіме, әрі түсінік және нұсқау түрінде жүзеге асырылады. Мұғалімнің сөйлеуі, ойын көркем құрып баяндауы, тиісті дәлелдер келтіріп қорытындылауы тыңдаушыларға үлгі боларлық сипатта құрылуға тиіс. Бұл жағынан алып қарағанда, баяндау әдісінің тәрбиелік маңызы жоғары. Мұғалімнің баяндауына оқушылардың тыңдау процесі үйлесе келуі тиіс. Баяндауға қойылатын талап тыңдауға да қойылады. Баяндай отырып, оқушыларды тыңдай білуге баулиды. Баяндауды тыңдау ойлау қабілетін арттырады, әрекетке тікелей араластырып, оқушының сезімін оятады.Баяндау әдісі басқа әдістер элементтерімен ұштастырылып отыруы тиімді. Баяндау барысында байқау, әңгімелесу және жазбаша жұмыстар қоса жүргізіліп, мұғалімнің сөзі өтіліп отырған объектіні көрсету, сұрақ- жауаптар арқылы толықтырылып отырылса, оқушы жалықпайды. Көрнекі құрал пайдалану оқушының тікелей сезінуі және қабылдауын дамытады.

Әңгімелесу әдісі. Оқытуда жиі қолданатын әдістің бірі - әңгімелесу әдісі. Әңгімелесуді жаңа материалды түсіндіруге кірісу мақсатында да, қайталау кезінде де, оқушылардан сұрау кезінде де, тіпті материалды түсіндіру мақсатында да ұйымдастырып отыруға болады. Мұғалім сабақтың әрбір кезеңінде сыныпқа сұрақтар беріп, оқушылардың жауаптары арқылы сабаққа белсенділігін арттырып отырады. Баяндау әдісінің құрамына да әңгімелесу әдісі енгізіледі.

Оқушылар үшін әңгімелесу – ұжымдық еңбек. Оқушыларды негізгі материалмен алдын ала таныстыру, сұрақ-жауаптың логикалық жүйесін дұрыс белгілеу, олардың кеңінен ойлау мүмкіндігін жасау, класты ұжымды түрде құрастыру, жауап беру кезінде оқушылардың еркін сезінуі, мұғалімнің бағыттаушы рөлі мен оның қорытынды сөзі әңгімелесу әдісінің амалдары болып табылады.

Кітаппен жұмыс істеу әдісі. Оқушылар, ең алдымен, жұмыс істеуге үйретілуі тиіс. Оқулық нақтылы материалдарды меңгеріп, одан тиісті қорытындылар жасап отыруға көмектесетін, практикалық жұмыс икемділігіне нұқсайтын құрал болып табылады. Сонымен бірге оқушыларға сөздіктер мен анықтама кітаптарды пайдалану

тәртібі, көркем шығармалар мен ғылыми-көпшілік әдебиеттерді пайдалану жолдары үйретіледі.

Жаттығу әдісі. Жаттығу арқылы оқушы білімі беки түседі. Жаттығу әдісі көп жағдайда қайталаумен байланысты. Жаттығу арқылы теориялық білім қайталанады. Жаттығу күрделі психологиялық функцияларға негізделеді. Ол – оқушының сезінуі мен түйсінуіне тікелей байланысты. Жаттығу үстінде қашан белгілі бір дағды қалыптасқанша, оқушының ойлау жұмысы тоқтамайды. Жаттығу зейінді, есті және ерікті белгілі дәрежеде тәрбиелеуге көмектеседі [4.128].

Талдау- жинақтауәдісі. Заттар мен құбылыстарды тану үшін олардың жекелеген элементтерін ажырата білу, жеке бөліктердің атқаратын қызметі мен алатын орнын біле отырып, олардан тиісті логикалық қорытындылар жасап отыру - талдау- жинақтау әдісі бойынша жүзеге асырылады. Бүтінді бөлшекке бөлу – талдау, ал бөлшектен бүтін құрау – жинақтау. Талдау мен жинақтау жеке-жеке емес, бірлікте қаралатын болғандықтан, талдау-жинақтау әдісі деп қосылып айтылады.

Салыстырмалы әдіс. Салыстырмалы әдіс оқушылар зейінін өтіліп отырған объектіге аударып, оны жақсы меңгеруге көмектеседі, оқушылардың логикалық ойлауын дамытып, алған білімін практикада саналы түрде қолдана білу мүмкіндігін жасайды, оқушылардың сөздерді өз орнына қолдануын, тіл мәдениетін дамытады.

Грамматикалық ереже немесе емлені салыстыру кезінде грамматикалық категориялар мен формалар арасында қандай ұқсастық немесе қандай айырмашылық бар екендігі ашылады. Сөйте отырып материал арасындағы бәріне ортақ ерекшелік аңғарылады.

Салыстырмалы әдісті әртүрлі сипатта жүргізуге болады. 1. Сабақта орын алатын ақыл-ой жұмыстарының сипаты бойынша салыстыру екі түрлі мақсатты көздейді: а) ұқсастық белгілерін анықтау; ә) айырмашылық белгілерін анықтау.

Объектінің көлемі бойынша бір ғана жолмен салыстырылатын жай салыстыру және әртүрлі жолмен салыстырылатын күрделі салыстыру әдісі жүргізіледі. 2. Салыстырылатын объектілер сипатына қарай: а) емле ережелері салыстырылады; ә) сөздердің айтылуы мен жазылуындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар салыстырылады; б) сөздердің лексикалық мағынасы салыстырылады;

в) сөздердің морфологиялық бөліктерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары салыстырылады; г) грамматикалық категориялар мен олардың тұлғалары салыстырылады.

Жазу дағдыларын ойдағыдай меңгеру орфографиялық ережелерді меңгерумен тығыз байланысты. Орфография – грамматиканың күрделі бөлімдерінің бірі.

Емле материалдарын өтуде мұғалім дыбыстардың айтылу ерекшелігін байқатып, дұрыс оқытып, ол дыбыстар бар сөздердің жазылуын есте сақтауға машықтандырады. Грамматикалық ереже қолдану тәртібі Я.А.Коменскийге дейін былайша жүйеленген еді. Алдымен, ереже айтылып, одан кейін мысал келтіріліп, ең соңында жаттығу жүргізілетін. Я.А.Коменский бұл сызбаға өзгеріс енгізіп, бірінші орынға мысалдарды, екінші орынға ережені қойды [11.187].

Емле ережелерін оқытуда ескеретін жалпы принциптер бар. Емлені меңгеріп алу психологтардың зерттеуі бойынша үш кезеңнен тұрады: 1 – кезең. Емле ережесін тану, білу. 2 – кезең. Емле ережесін жазу кезінде пайдаланып жаттығу. 3 – кезең. Емле ережесін пайдалануды еркін, ырықсыз әрекет дәрежесіне жеткізу, яғни ережені оқушы автоматты түрде пайдаланатын ету. Бұл кезеңнің талабы – емле объектісін тауып, емле ережесін қолдануды, сөзді жазуды тұтас бір-ақ процесс ету [2.209].

Грамматикалық ережені меңгеру оны практикада іске асыра білу процесінде жүзеге асады. Анықтама ережені оқушылардың түсінуі материалды меңгерудің алғашқы бастамасы ғана. Орфограммалардың жазылуын есте сақтап қалу үшін қайталама қажет болады. Орфограммаларды қайталай түсу оқушыларды анализ және синтез операцияларын орындауға дағдыландырады. Жаттығу неғұрлым мол орындалса, оқушылардың материалды меңгеруі де соғұрлым жеңілдейді. Грамматикалық форманы тану оны қабылдаумен бір мезгілде жүзеге асады. Сөйтіп, орфографиялық жаттығулар орындау кезіндегі оқушылардың күрделі аналитикалық- синтетикалық қызметі, біріншіден, ережені түсінуге, екіншіден, орфографиялық дағдыларының қалыптасуына негіз жасайды.

Жаңа материалды түсіндіру алдында оған әзірлік жұмыстарын ұйымдастырған тиімді. Өтілетін материалдың тақырыбын тақтаға жазу әзірлік жұмысының бір түрі болып табылады. Алайда бұл істі барлық мұғалім әр уақытта