Бастауыш сыныпта ойын технологиясын қолдану туралы мақала

Оқу-тәрбие үдісінде ойын технологиясын қолданудың ерекшеліктері

Бүгінгі таңда қоғамымыздың даму бағытында жан-жақты дамыған, сауатты, саналы азамат тәрбиелеу мәселесі жүктеліп отыр. Мұндай мақсаттың баянды болуы оқу-тәрбие жүйесінің үлесіне тиетінін ескерсек, жас жеткіншектердің білімді, білікті болуында ойынның алатын орны ерекше.

Қазіргі кезде “ойын” ұғымының мағынасы кеңейіп, тұрмыс пен мәдениеттің түрлі салаларын қамтуда. Бұрын балалар ойыны мен актер ойыны педагогика мен өнертанудың ғана зерттеу нысандары болып келсе, қазіргі таңда ойын проблемасы психология, әлеуметтану, мәдениеттану, әдебиеттану, т.б. салалардың көкейтесті мәселесіне айналып отыр. Ойын арқылы оқушы білім алуға, оқуға қызықтыра отырып тұлғаны дамуын қалыптастыруға болады .

Ойын – оқытуда жаңа технологияның маңызды бөлігі болып табылады. «Ойын» ұғымына түсініктеме берсек – бұл адамның мінез-құлқын өзі басқарумен анықталатын қоғамдық тәжірибені қалыптастыруға арналған жағдаяттар негізінде әс-әрекеттің бір түрі. Ойын әрекеті мынадай қызметтерді атқарад:

- Ойын – сауық;

- Коммуникативтік немесе қарым-қатынастық;

- Диагностикалық (ойын барысында өзін-өзі тану);

- Коррекциялық (өзін-өзі түзету);

- Әлеуметтендіру.

Ойын – адамның өміртанымының алғашқы қадамы. Сондықтан ойын арқылы балалар өмірден көптеген мәліметтер алып білімін жетілдіреді.

Қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында креативті ойын технологиясын қолдана отырып білім сапасын арттыруда ойын арқылы оқушы қоршаған ортаны өз бетінше зерделейді. Соның нәтижесінде өзі көрген жағдайларды, отбасылық тұрмыс пен қызмет түрлерін жаңғыртады. Ойын балалардың еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін қалыптастырады. Ойынның ережелері ойнаушының қисынды ой қабілетінің дамуы, бір-біріне деген сыйластық, қажеттіліктерімен санасуы әр оқушының жеке әрекетінен туындайды. Ойынның басты шарты жеңіске жету болса, әр ойыншы өз қарсыласының мүмкіндігімен санасып, бір-біріне деген сенімен арттырады. Ойын түрлері өте көп. Соның ішінде ойын-сабақ, ойын-жаттығу, сергіту ойындары, дидактикалық мақсаттағы ойындар, логикалық ойындар, грамматикалық ойындар, ұлттық ойындар, т.б. Мұндай ойындар оқушыны жан-жақты дамытып, білімді толық игеруіне көмектеседі. Ойын арқылы ұйымдастырылған сабақ балаларға жеңіл әрі тартымды, әрі түсінікті болады. Ойын сабақтары оқушылардың өздігінен жұмыс істеуге, ойлау қабілетін дамытуға үйретеді. Ойын кезінде балалардың достық сезімін оятып, бір-біріне қамқорлығы, ұжымдық бірлігі нығаяды. Балаларды жақсылыққа, қайырымдылыққа, ізгілікке, әдептілікке тәрбиелеуге

Қазақ құндылығының ғасырлар қойнауынан сүрінбей өтіп, өзінің үрдіс дәстүрін сақтаған қазақ балалар фольклорының айрықша бір саласы-балалар ойындары. Ұрпағын ойламайтын халық болмайды. Қазақ ойындарының өміршең қызметі де оның жеткіншек ұрпақты тәрбиелеу ісімен байланысты болуында. Баланың ойын үстіндегі өзін-өзі жаттықтыруы, өмірді білуге деген құмарлығы, шынығуы, шындалуы, оның ақыл-ойы, дене еңбегіндегі белсенділігін арттырып, алдына қойған мақсатына жетуге деген ерік-қайратын шыңдайды, алға қарай ұмтылсын, құштарлығын оятады. Осының нәтижесінде оқушының өз бетімен ізденуі, білімді қажетсінуі өсіп, нақтылы мақсаткерлікке ұласады. Ойынға қатысқан әр оқушының алдына жеңіске деген ұмтылыс пайда болады.

Ойынды түрлендіруге жаңылтпаштарды, мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды жатқызуға болады. Олар әр тілді, әрі ақыл-ойды дамытуға, демалыс сәттерін тиімді пайдалануға септігін тигізеді. Оқушы әрекет үстінде өзін-өзі еркін ұстауға, қысылып-қымтырылмауға, басқалармен тіл табысуға, жолдастық, достық сезімінің оянуына мүмкіндік жасайды.

Ойынның негізгі мақсаты-баланы қызықтыра отырып білімді меңгерту болса, мұғалімнің міндету-сол ойын түрлерін пайдалана отырып оқушылардың өздігімен жұмыс істей білуге, ой белсенділігі мен тіл байлығын арттыра түсуге түрлі дағды мен шеберлікті меңгертуге қол жеткізу. Оқу-тәрбие жұмысында ойындарды қолданудың кең спектрін сипаттау мақсатында көптеген ғылыми зерттеулер жасау арқылы мынадай мәселелердің басы ашылды:

- ойлау, ес, сөйлеу, жігер, назар үрдістеріне дидактикалық ойындардың әсер ету сипаты;

- жеке оқыту маңызының артуы;

- оқу ойындарына қатысушылардың таным қызығуы арқылы шығармашылық ізденіске ұмтылуы, т.б.

Бүгінгі таңда өздеріміз тәлім-тәрбие беріп жатқан бүлдіршіндер ертеңгі күні тек білімді кадр ғана емес, Отанын жанындай сүйетін, ұлттық тарихы мен мәдениетін қастерлейтін, рухани кемелденген азамат болып өсіп жетілуі қажет. Өзінің қазақстандық екенін, Қазақстанда туғаннан әрбір бала мақтаныш ете алса ғана-біздің бұл ісіміздің нәтижелі болғаны. Сонда ғана біз, ұстаздар, бүгінгі заман алдымызға қойып отырған күрделі міндетті абыроймен атқарып, еліміздің болашақ азаматтарын тәрбиелеп өсірдік деп сеніммен айта аламыз. Ынтымақ, бірлік, сыйластыққа қазақ жастарын бала күннен баулысақ, ел іргесі сөгілмек емес.

Оқушыларды ұлттық болмысқа тәрбиелеу. Бұл төмендегі жұмыстар бойынша жүргізіледі:

а) дидактикалық ойындарды ұлттық тәлім-тәрбие көздерімен ұштастыруда жұмбақтарды, мақал-мәтелдерді, халықтың даналық, өсиет сөздерін оқыту барысында ойындар арқылы кеңінен қолдану;

ә) көркем шығармаларды дидактикалық ойын түрінде беру арқылы оқушылардың ұлттық мәдениет пен әдебиетке дұрыс көзқарасын қалыптастыру;

б) дидактикалық ойындар арқылы оқушыларға шешендік сөздерді үйретіп, олардың тіл мәдениетін жетілдіру керек.

«Ойын» ұғымына түсінктеме берсек – бұл адамның мінез – құлқын өзі басқарумен анықталатын қоғамдық тәжірибені қалыптастыруға арналған жағдаяттар негізгі іс-әрекеттің бір түрі. Ойын, қоршаған ортаны танудың қарапайым және жақын негіздемесі біліп алу әдісі мен әдістемерлердің қол жеткізетін түрі болуы керек. Бұл қажеттілік оқу және тәрбие жұмыстары кезінде өте жақсы меңгеруді қажет етеді. Ойын-жалпы адамзаттық мәдениеттің қайнар көзі. Сондықтан да ол адамдарды кәсіби дайындауда маңызы өте үлкен, адамның айтып болмайтын өміріне сәйкес келеді. Ойынды зерттеу барысында ғалымдар оның бай қажетіне, шексіз шекарасына көп көңіл бөледі .

Ойын проблемасымен шұғылданған көрнекті ғалымдар Р.М. Жуковская , Д.В. Менджерицкая, Т.А. Маркова , Н.Я. Михайленколардың айтуынша, балардың өздігінен көрістік-рөлдік ойындар ойнауы үшін білім – машыктарының болуы ғана жеткілікті емес. Балалар игерген білімдерін ойынға пайдалана білуі керек. Сондықтан да балалар өздерінің іс-әрекетін дұрыс ұйымдастыра отырып, арнайы кезендерді нақтылы білуі қажет. Ол кезендер мыналар: жоспарлау, дайындау, іске асыру (ойынды өздігінен) ойын шартының дұрыс орындалуын бақылау, ойын кезіндегі қарым-қатынасы, тәртібі.

Ойын – бір қарағанда қарапайым құбылыс не әрекет іспетті. Ол міндетті түрде ұжымдық әрекет. Ойынның ережелері ойнаушылардың қисынды ой қабілетінің дамуы, бір-біріне деген сыйластық қажеттіліктерімен санасуы әр ойынның жеке әрекеттерінен туындайды. Ойынның басты шарты жеңіске жету болса, әр ойыншы өз қарсыласының мүмкіндігімен санасып, бір-біріне деген сенімін арттырады

Ойын-оқытады, тәрбиелейді, дамытады, көптеген қарапайым көріністерді орыс жазушысы Ю. Нагибин балалар ойынын былай бағалайды "Ойында баланың мінез-құлқы, өмірге деген көзқарасы қалыптасады. Өздері сезбей балалар ойын барысында, өмірлік маңызды нәрселерді шешуге, үйренеді. Балалық шақ ойынсыз дұрыс емес.

Қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында креативті ойын технологиясын қолдана отырып білім сапасын арттыру оқушыны ойнатпау оны негізі даму мүмкіншілігінен айыру; ұжымда тіршілік ету, және табыс мүмкіншіліктерін дамыту. Бала үшін ойын дегеніміз өмір сүру жалғандық пен шындықтың шегі. Оның өмірге деген қөзқарасты қалыптастырады. Ол балада балалықты сақтайды және дамытады. Қайта құру процесі де болып жатқан өмірдің барлық жақтарын қамтиды.

Дидактиқалық ойындардың оқу процесі кезінде мектепке жағымды көзқарас қалыптастыруы. Дидактикалық ойынның негізгі балаларға ойын түрінде берілген ошау тапсырмаларын ішінде, өздері соның барысында барлық қиыншылықтарды шешеді. Дидактикалық ойын кезінде логикалық ойлау қабілеті артады. Ойын тапсырмасын орындау кезінде заттарды салыстыру, ерекшіліктері, қорытынды жасау. Сондықтан да өзінің білімін әртүрлі жағдай да пайдалануға болады. Н.К. Крупская өзінің көптеген еңбектерінде ойынның бала өміріндегі маңызына үлкен мән берген. Қандай ойын болмасын, әйтеуір бір нәрсеге үйретеді, ең бастысы - баланы мұқияттылыққа, еңбекке, жолдасымен ынтымаққа болуға үйретеді [37, 28].

Ойын - балалар үшін оқу да, еңбек те. Ойын -айналадағы дүниені танудың тәсілі. Ойын - балаларға өмірде кездескен қиыншылықтарды жеңудің жолын үйретіп қана қоймайды, ұйымдастырушылық қабілетін қалыптастырады дегенді айтады. Ал заманымыздың таланты педагогы В.А. Сухомлинский: "Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, творчесвосыз, фантазиясыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі деген болмайды " - деп санайды [38, 198].

Демек, жоғарыдағы пікірлерге сүйенсек, орта сынып оқушыларының білуге деген ынтасы мен мүмкіндіктерін толық пайдалану, оларды оқу процесінде үздіксіз дамытып отыру және сабақ барысында алған білімдерін практикада қолдану дағдыларын қалыптастыру үшін ойын элементтерін пайдаланудың орны бөлек.

Тиімді қолданылған ойын элементтері мұғалімнің түсіндіріп отырған материалын оқушыладың зор ынтамен тыңдап, берік меңгеруіне көмектеседі. Өйткені сыныптағы оқушылардың аңсары сабақтан гөрі ойынға ауыңқырап тұрады. Қызықты ойын "түрінен кейін олар тез сергіп, тапсырманы ықыластана әрі сап алы орындайтын болады. Орта сыныптарда ойындар қимыл - қозғалысты және дидактикалық болып бөлінеді. Дидактикалық ойындар барлық сыныптарда қолданылада.

Ойынға қойылатын методикалық талаптар.

1. Ойынның мақсаты және керекті көрнекіліктер мен материалдар күн ілгері дайындалып, оңтайлы жерге қойылуы керек.

2. Ойынға кірісер алдында оның жүргізілу тәртібі оқушыларға әбден түсіндірілгені жөн.

3. Ойынға сыныптағы балалардың түгел қатысуын қамтамасыз ету керек.

4. Ойынның жүру барысында мұғалім балалардың түгел қатысуын қадағалаумен қатар, олардың ойын үстінде шешім қабылдай білуіне, ойлана білуіне жетелеуі керек.

Оқу жылы басталғанға дейінгі уақыт ішінде Орта сыныптар мұғалімдері жыл бойын программалық материалға сәйкес ұйымдастырылатын дидактикалық ойындарға қажетті құрал - жабдықтарды жинақтауы, олардың негізгі түрлерін жан-жақты зерттеп, өзгешеліктері мен ерекшеліктерін анықтауы, демонстрациялық және дидактикалық материалдарды ерте бастап қолға алғаны жөн. Өз практикамда, осы жағына көбірек көңіл бөліп келемін. Алдымен көптеген дидактикалық ойындарды өткізуде жиі пайдаланылатыи құрал-жабдықтар мен материалдарды дайындап аламын. Олардың қатарына мыналар жатады; демонстрациялық екі қатарлы қалталы полотно немесе екі қатарлы сөре және әр оқушының жеке қалталы полотносы, түстері, өлшемдері, пішіні әр түрлі және бірдей заттар, олардың жиынтығы, заттың суреттері, ойыншықтар (қуыршақтар, машиналар, самолеттер т.б.), дидактикалық қима материалдар (цифрлар, таңбалар, геометриялық фигуралар) санау шыбықтарының, түрлі түсті шыбықтардың және таблицалар мен үлестірме карточкалар, ұсынылатын материалдардың тексі. Дидактикалық материалдарды жинақтау мұнымен шектелмейді

Оқытудың түпкі мақсаты - оның сапалы болуы. Яғни сабақтың формалары мен әдістерін, мазмұнын жетілдіру, оны методикалық танымдық, білімдік, тәрбиелік жағынан сапалық жаңа деңгейге көтеру. Оқытудың тәрбиелік қызметі мен практикалық бағытын күшейту де осы міндеттерден туындайды. Сабақта, ойын әлементін пайдалану - сабақтың формалары мен әдістерін жетілдіру жолындағы ізденістердің маңызды бір буыны. Ойын элементтерінің материалдары сабақтың тақырыбы мен мазмұнына неғұрлым сәйкес алынса, оның танымдық, тәрбиелік маңызы да арта түседі.Оны тиімді пайдалану сабақтың әсерлігін, тартымдылығын күшейтеді, оқушылардың сабаққа ынтасы мен қызығушылығын арттырады.

Әрбір бір нақты сабақтың сапасы мен тиімділігі оның мақсаты мен нәтижесінің сәйкестігі бойынша анықталуға тиіс. Сабақ барысында мұғалімнің және оқушының іс - әрекеттерінің жиынтығы әрдайым белгілі және нақты нәтижеге бағдарлануы тиіс. Ал оқытудың мазмұны мүмкінділігінше анықталған мақсаттың толық шешімін табуға лайықталып іріктелуі керек. Сонда алдымен оқулықты және басқадай оқу құралдарының (дәптер, дидактикалық материалдар, көрнекі көрсету кестелері, үлестірме дидактикалық ойындар және қызықты тапсырмалар) ескерілуі тиіс. Ойын процесінде балалардың өздері ойнаушылардың мінез - құлқы мен өзара қарым - қатынасын анықтайтын және реттейтін ереже белгілейді. Ереже ойынға ұйымшылдық, тұрақтылық сипат береді, оның мазмұның баянды етеді және өзара…