Ойын технологиясын қолдануға арналған материал бастауышқа

Абай атындағы жалпы орта мектебімемлекеттік мекемесі

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы:

Ойын технологиясын қолдану арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін, қызығушылығын арттыру

ОЙЫН ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ТІЛІН, ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚТАРЫН АРТТЫРУ

Ойынның педагогикада,оқыту үрдісінде алатын орны Платон заманынан белгілі болған. XVIII ғасырдың өзінеде-ақ Ж.Ж. Руссо мен И.Г. Песталоцци ойын арқылы балаларды болашақ өмірге бейімдеу керек деп түсіндірген. Ойынның сабақ барысында басты мақсаты - білім беруді ойынмен ұштастыру. Баланың ойынға белсенді түрде қатысуы оның ұжымдағы басқа да әрекеттерін айқындайды. Ойын бір қарағанда қарапайым құбылыс не әрекет сияқты болғанымен, ол ұжымдық әрекет. Ойын арқылы оқушының:

Қисынды ой-қабілеті дамиды;

Өздігінен жұмыс істеуге үйренеді;

Сөздік қоры баийды, тілі дамиды;

Зейіні қалыптасады;

Байқампаздығы артады;

Өзара сыйластыққа үйретеді;

Ойынның ережесін бұзбау, яғни тәртіптілікке баулиды;

Бір-біріне деген оқушы сенімі артады;

Сабаққа қызығушылығы артады.

Педагогикалық үрдісті жетілдіруде ойынның алар орнын қазақстандық ғалым Н. Қүлжанова да зерттеген. Ойын бала үшін еліктеу, инстинг, күнделікті негізгі әрекет және оның жеке өмірі, - деп дәлелдеген. Н. Қүлжанованың айтуы бойынша ойынды әдептілік, тәрбиелік мақсатта пайдалану-баланың болашақ өміріне түзу жол салу, үлкендерге еліктеуі және өмірдің талаптарына сай бейімделуі басты педагогикалық мақсаттар. Ғалым «Бала ойында ғана тынығып», «жұмыс жасап», өсіп жетіледі. Оның ойлау қабілеті жетіліп, қарым- қатынас жасау мүмкіндігі артатынын атап көрсеткен.

«Ойын - бала үшін өмірлік тәжірибе»,-деп М. Жұмабаев атап көрсетсе, «Ойын-баланың рухани дамуының негізі»,-деп, Л.С. Выготский, Д.Б. Эльконин өз еңбектерінде атап көрсеткен Ойын балалар үшін күделі әрекет бола алады. Балалар білімді ойын арқылы қабылдап, үлкендерден үйренеді. Сондықтан сабақтағы ойын оқушы білімін тыңдап, ой-өрісі кеңейте алады, білім алудағы қызығушылығы артады. Ойын арқылы бала көптеген мәліметтер алады, психологиялық ерекшеліктерін қалыптастырады. Баланың жас ерекшелігіне, сабақтың мақсатына сай ұжымдастырылған ойындардың берері мол.

12 жылдық білім беру бойынша мемлекеттік стандарт жобасында оқытудың ойын технологиясына үлкен мән берілген. «Пәндік, пәнаралық сипаттағы дидактикалық және сюжеттік, рөлдік ойындар білім алушыға өзін танытуға, жолдастарының пікірімен санасуға, көпшілік алдында сөйлеу қабілетін үйренуге, жан-жақты білімін көрсетуге мүмкіндік береді. Рөлдік, сюжеттік ойындардың көмегімен білім алушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыратын оқу міндеттерін шешуге болады. Ойын қарапайым тілдік жағдаяттарда білім алушыларды қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелейді», деп атап көрсетілген.

Сондай-ақ 12 жылдың білім беруде ұлттық ойындарға және шынайы өмірлік әрекетпен ойналатын ойындарға мән беріледі.

Ойын арқылы оқушының білімі мен бейімін, жеке тұлғалық қасиет- қабілеттерін арттыру мүмкіндіктері зерттелген. Ойындардың қажеттілігін іріктеп ала білу-ұстаз шеберлігіне байланысты. Оқушының тілін дамытуда сөздік ойындарын қолдану тиімдірек. Сондай ойындардың бірі - «Керекті сөзді тауып айт». Ойынның мақсаты-қажетті сөздерді дұрыс тауып айтуға жаттықтыру, оқушы зейінін қалыптастыру. Мұғалім сол сабаққа қатысты жалпылама сөзді атайды, оқушылар қажетті сөздерді атайды немесе жазады. Бұл ойын оқушыларды талдау жасауға да үйретеді. Мысалы: тіл дамыту сабағында «Заттың атаулары» деген сөз аталса, оқушылар, бірнеше сөздер айтады және сұрақтар қояды.

Жауаптарды жазады. Сондай-ақ оқушы зейінін қалыптастыруда «Кім тез, шапшаң» ойынын өткізуге болады. Бұл ойынды барлық сабақтарда қолдануга болады.

Сабақ барысында оқушылардың қызығушылығы, зейінін, тілін дамыту үшін грамматикалық ойындардың орны ерекше. Сабақта тиімді қолданылған ойын оқушылардың грамматиканы толық меңгеріп, сауатты жазу дағдысына мол мүмкіндік береді. Оқушыларды өз беттерімен жұмыс істеуге дағдыландырады, ізденімпаздыққа баулиды. Грамматикалық ойындардың ерекшеліктері де бар. Бұл ойын әртүрлі жағдаяттар арқылы жүзеге асады. Ойын сабақтың әр бөлігінде, әр мақсатта жекеленіп, дараланып қолданылады. Жаңа тақырыпты түсіндіруде, өткенді қайталауда, пысықтау сабақтарында пайдаланылады. Мұғалім ойындарды қолдану үшін жете дайындық жасап, қажетті жабдықтармен қамтамасыз етеді. Олар: грамматикалық лото, грамматикалық тренинг, грамматикалық гимнастика т.б.

Сабақ барысында оқушының тілін дамытатындай, коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыратындай ойындарды қолданамын. Олар: «Кім тез», «Қуаласпақ», «Құсбегі», «Кедергіден өту», «Кім болам?», «Асауды ұстау», «Аударыспақ», «Вагондарды кұрау», «Қай әріп жоғалды», «Лоторея ұту», «Жасырынбақ», «Атын айт», «Түсін таны» т.б. ойындар

Әр ойын сабақ мақсатына сай қолданыс табады.

«Синтаксистік касса» ойыны. Карточкада бірнеше суреттер көрсетіледі (адам, кұс, т.б.) беріледі жэне қойылатын сұрақтар карточкасы жасалады. Суреттің үстіне сұрақтары айтылып қойылады.

«Сөйлем қуаласпақ» ойыны. Интерактивті тақтадан мазмұнды суреттер көрсетіледі. Топта сөйлемдер арқылы мәтін түрлері немесе хат, эссе, ой-толғау, хабарландыру, жарнама құрастырылады (ауызша).

«Кедергіден өту» ойыны. Интерактивті тақтадан «кедергілер» көрсетіледі. Әр кедергінің өз тапсырамасы тақтадан көрінеді. Тапсырмалар топқа беріледі. Осылайша ойын соңында кедергілерден өтіп мәреге жеткен топ жеңіске жетеді.

«Вагон кұрау» ойыны. Әр топқа бірнеше вагондар беріледі. Әр балаға 1 вагоннан. Вагонның артындағы тапсырманы орындаған оқушы вагонды ретімен тақтаға келіп іледі. Қай топтың вагондары алдымен құралса, сол топ жеңіске жетеді.

«Атын айт» ойыны. Интерактивті тақтадан бір-бірімен араласқан бірнеше суреттер тұрады. Оқушылар кезекпен шығып суреттерді «белгісі» арқылы топтан себебін түсіндіреді.

Сабақтан тыс уақытта қимыл-әрекет ойындарына көңіл бөлінеді. «Туған күні», «Ақ терек, көк терек», «Ақ тоқаш», «Айға ұшу», «Кім болам?» сияқты ойындар ойналады. Қимылдары дамуымен қатар ойын барысында өлең, тақпақ жаттайды, мысалы:

Бүгін Анардың туған күніне

Ақ тоқаш пісірдік

Үлкендігі мынадай

Кішкентайлығы осындай

Ақ тоқаш-ау, ақ тоқаш

Біреуді сайлап, өзің қаш.

Сонымен қатар 12 жылдық білім беру және оқушы құзыреттіліктерін дамытатындай рольдік, сюжеттік ойындарға үлкен мән беремін. Оқушылар алдына түрлі өмірлік жағдаяттар беріліп, оқушылар ойнай отырып, сол туындаған проблеманы шешуге дағдыланады. Ойын үстінде бала сұранысы мен мұғалім тапсырмасы өзара ұштасады. Мысалы: «Біздің үйіміз» ойыны. Топ өздері түрғысы келетін үйдің сұлбасын сызады немесе суретін салады. Одан кейін осы үйді салу үшін материалдарды анықтап алады. Осылайша ойын өмірмен байланыста болып, оқушы құзыреттілігін дамытуға септігін тигізеді.

Сонымен, ойын келесі маңызды міндеттер: баланың қоғамдық қатынастарға бейімделуі, жалпы адамзаттық мәдени құндылықтар мен әртүрлі ұлт өкілдерінің мәдениеттерін меңгеруі: баланың шынайы адамгершілік коммуникацияға енуіне мүмкіндік беретін коммуникативті іс-әрекеттердің көрініс табуы жүзеге асырылады. Баланың әр қырынан көрінуіне интеллектуалдық, шығармашылық, коммуникативтік жағынан және әртүрлі қиындықтарды жеңуге жағдай жасайды.

Ойын арқылы оқушылардың ойын ұштау.

Ойын арқылы оқушылардың ойын ұштау үшін сабақта әр түрлі ойындарды, әдіс - тәсілдерді қолдандым. Қазақ тілі сабағында «Кім жылдам» ойыны, «Сөз ойла, тез ойла» ойыны, және жыл мезгілі ойындары т.б. ұйымдастырдым. Бұл ойындар арқылы оқушылардың тілін, ойын, сөздік қорын байытып, сауатты жазуға үйреттім. Ал, ана тілі сабағында қима үлестірмелі қағаздар арқылы оқушылардың ойын ұштадым. Мысалы, «ол не екен?», «ұйқасын тап», «Кім не істейді?», «Бұл ненің төлі?», «Жеміс жинау», «Жалғасын тап», т.б. ұйымдастырдым. Күз тарауын өткенде «Ауыл күзі тақырыбына байланысты «Кім бұрын» ойынын үйреттім, математика сабағында «Күн мен түн», «Үндемес», «Ойлан, тап», «Балық аулау», «Есеп құрастыр», «Қай сан жоқ?», «Қызықты есептер шешу», «Математикалық ойын есептерді шешу», «Қай фигура жетпейді?», т.б. атауға болады.

Бұл ойындарды доп арқылы, қима, үлестірмелі қағаздар арқылы, тақтамен жұмыс арқылы және көрнекіліктер арқылы отырып ойнауға болады.

Дүниетану сабағында және тәрбие сағатында сондай-ақ сабақ барысында, сыныптан тыс уақытта «Кімге қай қала ұнайды?», «Жер, су, ауа» ойыны, «Мал жинау», «Жылқы, түйе, сиыр, қой» ойыны, «Гүлдер» ойыны, «Сақина салмақ», «Орамал тастау», т.б. ұйымдастырдым. Сонымен бірге ребустар мен сөзжұмбақтар да шештірдім. Ойын соңында жетістіктер мен кемшіліктері айтылып, ескертулер жасап, кейбір оқушыларды мадақтап отырдым. Ойын оқушының есінде ұзақ сақталады, оңай меңгеріп, тез ұғады, сабаққа ықыласы артып, жан-жақты дамытып, білімді толықтыруына көмектеседі.

Ойын - сабақ, ойын - жаттығу, сергіту-ойындары, сөздік ойындар, ойын - жұмбақтар, ойын - тапсырмалар, ойын - әңгімелер, логикалық ойын есептер, ұлттық ойындар т.б. ойындар арқылы оқушылардың ойын ұштап, белсенділігін артырып, білім сапасын көтеру болып табылады.

Ойын арқылы оқушылардың ойын ұштау.

Ойын өмірде өте ерте жастан өзінен - өзі бастала отырып, адамның кәсіпті толық меңгергенінше жалғасады және ойын оқытуда алдыңғы технологиялардың маңызды бөлігі болып табылады.

Ойын адамның өміртанымының алғашқы қадамы. Сондықтан ойын арқылы балалар өмірден көптеген мәліметтер алып, білімін жетілдіреді. Ойын түрлері өте коп. Соның ішінде бастауыш сыныптарда пайдаланатын ойын - сабақ, ойын - жаттығу, сергіту ойындары, сөздік ойындар, ойын - жүмбақтар, ойын - тапсырмалар, ойын - әңгімелер, логикалық ойын - есептер, үлттық ойындар, т.б ойындар оқушыны жан - жақты дамытып, білімді толық игеруге көмектеседі.

Сабақты бірыңғай әдістермен жүргізе беру оқушыларды жалықтырары сөзсіз. Егер арасында ойын араласып келіп отырса, оқушылар сабақ мазмұнына аса назар аударып, тез қабылдайды.

¥лы Абайдың «Ойын ойнап ән салмай, өсер бала болама?» деген пікірінен бала өмірінде ойынның маңыздылығын көруге болады.

Ал ертедегі ұлы ойшылдар Ж.Ж. Руссо мен И. Г. Песталоцци ойын арқылы балаларды болашақ өмірге бейімдеу керек деп түсіндірген.

Сонымен бірге бастауыш сынып оқушыларының назарын аударатын ойын түрлерінің бірі - спорттық ойындар. Бұл ойын түрі берілген тапсырманы орындаумен қатар баланың денсаулыгын нығайтып, т.б. қасиеттерін дамытады. Ойын - пәндік әдебиеттерді жетілдіріп, бірлесіп жұмыс жасай білуге дағдыландырады.

Я. А. Коменский «¥лы дидактика» деген еңбегінде 6 жастан 12 жасқа дейінгі жас кезеңін өнерлі және қамқорлық тәрбие мектебі деп атайды. Бұл кезеңдерде білім балалардың есінде қалатындай болуы тиіс. Бұл кезеңде балалар қиындықты сезінбей, сол себептен оларға оқу әрекеті жеңіл болып көрінеді. Осыған орай бастауыш сынып оқушыларының оқу әрекетін жеңілдетудің бірден бір құралы ретінде «ойынды» айтуға болады.

Бастауыш сынып оқушылары еліктегіш, жаңаны жаны сүйгіш болып келеді. Сондықтан мүғалім сабақ барысында ойын түрлерін пайдаланып отырса, оқушылардың сабаққа деген ынтасы артып, алған білімдерін өмірде қолдана біледі. Ойын барысында балалар тез сергіп, тапсырманы жылдам, дәл орындауға тырысады. Сонымен бірге оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, сабаққа белсенді қатысып, түсінбегенін түсінуге тырысады. Ойын түрлерін мүғалім сыныптан сыныпқа өткен сайын жеңілден ауырға, бірте - бірте күрделендіре жүргізуге болады. Ойынның негізгі мақсаты - баланы қызықтыра отырып, білімді берік меңгерту болса, мүғалімнің міндеті - сол ойын түрлерін пайдалана отырып, оқушыларды өздігінен жүмыс істей білуге, ойын, тіл байлығын арттырады. Ойын түрлерін жаңа тақырыпты өткенде, өтілген материялды қайталағанда, білімді тиянақтау және тексеру кезінде, яғни сабақтың кез келген сәтінде оқыту әдісінің құралы ретінде пайдалануға болады. Атап айтсақ 1 сыныпта ана тілінен «Қыс» тарауына бірнеше материялдар оқылады. Осы тарауға байланысты оқушының білімін тереңдетіп, логикалық ойлауын дамыту және оқуға қызығушылығын арттыруға болады.

Мысалы, «Жыл мезгілі» ойынының тапсырмасы.

Қыс - қар жауады, аяз болады, шанамен сырғанаймыз т.б.

Көктем - күн жылынады, қар ериді, құстар келеді, жер көгереді, т.б.