Бастауыш сыныптағы инклюзивті білім беру негіздері

БАСТАУЫШ СЫНЫПТАҒЫ ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ: ҚАЗАҚСТАН ТӘЖІРИБЕСІ

Аңдатпа

Бұл мақалада болашақ инклюзивті білім беру педагогтарының бастауыш сыныптағы кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру негіздері және инклюзивті білім берудің Қазақстанда дамуы туралы айтылады. Кәсіби құзыреттілік ерекшеліктері мектепке дейінгі білім беру ұйымында, мектепте әртүрлі санаттағы мүгедек балалармен жұмысты ескере отырып ашылған.Мұғалімдер арасында инклюзивті құзыреттілікті қалыптастыру бойынша зерттеу нәтижелері ұсынылған.

Түйін сөздер: инклюзивті білім беру, мүмкіндігі шектеулі балалар, педагогтың инклюзивті құзіреттілігі, кәсіби құзіреттілік, мұғалім.

Аннотация

В данной статье речь пойдет об основах формирования профессиональной компетентности будущих педагогов инклюзивного образования в начальных классах и развитии инклюзивного образования в Казахстане. Особенности профессиональной компетентности раскрыты с учетом работы с детьми-инвалидами различных категорий в ДОУ, школе.Представлены результаты исследования по формированию инклюзивной компетентности среди учителей.

Ключевые слова: инклюзивное образование, дети с ограниченными возможностями, инклюзивная компетентность педагога, профессиональная компетентность, учитель.

Annotation

This article discusses the basics of the formation of professional competencies of future teachers of inclusive education in primary school and the development of inclusive education in Kazakhstan. The features of professional competence are disclosed taking into account work with children with disabilities of various categories in a preschool educational institution, school.The results of the study on the formation of inclusive competence among teachers are presented.

Keywords: inclusive education, children with disabilities, inclusive competence of a teacher, professional competence, teacher.

Инклюзивті білім беру – бұл балалардың мекен-жайы бойынша оқу құқығы мен білім алуға негіз қалаушы құқықтарын қамту принципіне сүйенетін жалпыға білім беретін мекеме жағдайындағы білім беру қызметтерінің жүйесі. Сапалы білім беруге қол жеткізу мақсатымен жалпыға білім беру ұйымдары оқу бағдарламалары мен жоспарларын, оқыту түрлері мен әдістерін бейімдеп, қалыптасқан ресурстарды пайдаланып, қоғаммен байланыста ерекше білімді қажет ететін балаларға білім беруде жеке білім беру қажеттіліктері мен түрлі оқыту тәсілдерін қолдану қажет.

Денсаулық сақтау мүмкіндіктері шектеулі балалардың құқықтары мен мүмкіндіктері туралы мемлекет пен қоғамның түсінігінің өзгеруі инклюзивті ("енгізілген") оқытуды енгізудің орындылығы туралы мәселеге әкелді. Бұл жалпы типтегі мектептер мен балабақшаларда — қалыпты дамып келе жатқан құрдастарымен бірге мүмкіндігі шектеулі балалардың білім алуын қамтиды. Инклюзивті білім берудің ерекшеліктері мен оны педагогикалық практикада жүзеге асыру мүмкіндіктерін көптеген зерттеушілер зерттеген (И. Е.Аверина, Т.П.Дмитриева, Н.Г.Юрский, Д.В.Зайцев, Л.А.Зайцева, А.Н. Коноплева, И.И.Лошакова,Н.Н.Малофеев, Е.А.Мартынова, Н.М.Назарова, Пер Ч.Гюнваль, Ф.Л.Ратнер, М.М.Семаго, Н.Я.Семаго, Л.М.Шипицын, Н.Д.Шматко, А.Юсупов, Е.Р.Ярская-Смирнова, Т.Брандон, Дж.Шарлтон, А.-M. Hansen, J.-R. Kim, A. Minnaert,K. Scorgie және т. б.). [7;274]

Мұғалімдердің кәсіби стандартында жаңартылған әлеуметтік жағдайларда жаңа талап туындайды - мұғалімдердің даму қабілеттеріне, бейімділіктеріне, шектеулі мүмкіндіктеріне қарамастан, барлық балаларды оқытуға дайындығы мен қабілеті. Тек дәстүрлі педагогикалық дағдыларға баса назар аудару жеткіліксіз. Бұл жағдай білім беру саласындағы мамандарды инклюзия жағдайында жұмысқа дайындау кезінде олардың кәсіби құзыреттілігін дамыту қажеттілігін объективті түрде өзектендіреді.

Соңғы жылдары осы мәселе бойынша бірқатар диссертациялық зерттеулер жүргізілді. Онда "инклюзивті құзыреттілік" ұғымы, болашақ мұғалімдердің инклюзивті құзыреттілігін қалыптастыру кезеңдері қарастырылды және дұрыс ұйымдастырылған инклюзивті білім беру ортасының мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтендіруге әсері дәлелденді (Л. М. Кобрина, О. С. Панферова, М. М. Тавакалова, И. Н. Хафизуллина, А. Я. Чигрина, Ю. В. Шумиловская, E. Fitzsimons, Sh. Hardiman, J. Tossebro, C. Wendelborg және т. б.).

Зерттеудің жетекші идеясы-жеке және үздіксіз процесс ретінде қарастырылатын инклюзивті білім беру жағдайында мұғалімдерді жұмысқа дайындау мазмұнды және ұйымдастырушылық компоненттерін қамтиды.Инклюзия саласындағы кәсіби міндеттерді шешу қабілеті ретінде мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігін дамытуға бағытталған. Педагогтарды даярлаудың мазмұндық компоненті инклюзияны дамытудың бөлінген тенденциялары мен педагогтердің анықталған кәсіби қиындықтары негізінде құрылған өзара байланысты модульдерді қамтитын модульдік бағдарламамен ұсынылған. Ұйымдастырушылық компонент гуманитарлық технологияларды қолдануға негізделген және инклюзивті білім беру жағдайында педагогтердің жұмысқа дайындығын (мотивациялық - құндылық, операциялық-белсенділік және рефлексиялық-бағалау) қалыптастыруға мүмкіндік беретін педагогтарды даярлау бағдарламасымен ұсынылған болатын.

Инклюзивті білім беруде жұмыс істейтін мұғалімнен мүмкіндігі шектеулі балалардың жас және жеке дамуының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерін білу, сондай-ақ осы ерекшеліктерді анықтай білу қажет. Инклюзивті білім беру процесін жоспарлау кезінде педагог қызметкерлер қалыпты және бұзылған дамуы бар балаларды бірлесіп тәрбиелеуді ұйымдастырудың оңтайлы әдістерін таңдау қажеттілігіне тап болады. Бұл балалар арасында, тәрбиеленушілердің ата-аналары арасында, мұғалімдер мен балалар, мұғалімдер мен ата-аналар арасында өзара әрекеттесу маңызды болып табылады.

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, біз мұғалімдерді инклюзивті білім беру жағдайында жұмысқа дайындауды олардың қалыпты және бұзылған дамуы бар балаларды бірлесіп тәрбиелеуді ұйымдастыруға қатысты кәсіби міндеттерді шешу қабілеттерін қалыптастыру процесі ретінде қарастырамыз. Бұл дайындықтың нәтижесі мұғалімдердің дайындығы мен қабілетін қалыптастыру болып табылады:

- инклюзивті білім беру философиясын түсіну, мүмкіндігі шектеулі балалардың жас және тұлғалық дамуының психологиялық-педагогикалық заңдылықтары мен ерекшеліктерін түсіну және осы заңдылықтар мен ерекшеліктерді анықтай білу;

- инклюзивті білім беруді ұйымдастырудың оңтайлы тәсілдерін таңдай білу, сондай-ақ қалыпты және бұзылған дамуы бар балаларды бірлесіп оқыту үшін тәрбие процесін жоспарлау;

- мүмкіндігі шектеулі балаларға құндылық қатынасына және тұтастай инклюзияға бағытталған түзету-білім беру процесінің барлық субъектілері арасында педагогикалық өзара іс-қимылдың әртүрлі әдістерін қолдану;

- инклюзивті білім беру кеңістігі жағдайында түзету-дамыту ортасын ұйымдастыру және барлық балаларды дамыту үшін білім беру ұйымында бар ресурстарды пайдалану;

- қалыпты және бұзылған дамуы бар балаларды бірлесіп оқыту мәселелері бойынша кәсіби өзін-өзі тәрбиелеуді жүзеге асыру.

Атақты неміс педагог-дефектолог П. Шуманның айтуынша: «баланың психикалық даму деңгейі төмен болған сайын, мұғалімнің білім деңгейі соғұрлым жоғары болуы керек». Яғни, инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс жасау үшін ерекше білім берудің қажеттілігін айқындайды. Себебі, инклюзивті білім беру жағдайында мұғалімнің позициясы өзгеретін болады.

Инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істейтін мұғалімнің дайындық мазмұны ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктерін білуі, оқу-тәрбие процесінде осы санаттағы балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескеруі, осы санаттағы балаларды оқытудың нақты әдістері мен сол әдістерді дұрыс таңдай білуі, сондай-ақ жеке және топтық оқыту бағдарламаларын дұрыс таңдай білуі қажет.Мұның бәрі инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істейтін мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудың негізі болып табылады. Бұл ретте…