Бастауыштағы функционалдық сауаттылық баяндамасы

Функционалдық сауаттылық:Бастауыш сынып оқушыларының айтылым дағдыларын дамыту

Тәуелсіз еліміздің білім беру жүйесінде болып жатқан көптеген оң өзгерістер қоғамның жас ұрпақ тәрбиесі үшін жауапкершілігі терең сезіліп отырғаны айқын. Бүгінгі таңда оқу-тәрбие үрдісінің тиімділігін арттыру бағытында барлық мүмкіндіктерді пайдалануды көздейді.

Негізгі мектептің орта сатысында тіл үйретудегі басты мақсат – оқушылардың сөйлеу әрекетін бірізді және жүйелі түрде дамыту. Сөйлеу әрекеті – ақпаратты алу мен ұсынудың мақсатқа бағытталаған белсенді үдерісі. Ол қарым-қатынас жағдаятына байланысты тілдік жүйеден көрінеді

Оқыту тәжірибеге бағытталаған жағдайда сөйлеу әрекеті жетекшілік қырынан қарастырылады.

- тыңдалым – ауызша ақпаратты түсіну және қабылдаумен байланысты тілдік әрекеттің өнімсіз түрі;

- оқылым – жазбаша мәтінді Сөйлеу түрлері ауызекі сөйлеу тілі және жазба тіліне бөлінеді. Сондай-ақ сипатына қарай – өнімді/өнімсіз болады.

Бізге тілдік әрекеттің 4 басты түрі белгілі:

- айтылым – ауызша вербалдық қарым-қатынас арқылы жүзеге асатын тілдік әрекеттің өнімді түрі;

түсіну және қабылдаумен байланысты тілдік әрекеттің өнімсіз түрі;

- жазылым – графикалық үлгіде ойды жарыққа шығаруды қамтамасыз ететін тілдік әрекеттің өнімді түрі.

Айтылым дегеніміз не? Тілдік дағдылардың ішінде айтылымның алар орны ерекше. Әртүрлі зерттеулерде оған түрлі анықтамалар берілген.Біреулері айтылымды екі немесе одан да көп адамның адамзатқа немесе қоршаған әлемде болып жатқан жағдайларға қатысты идея алмасып, өзара талқылауы десе, енді біреулері-ақпаратты жасау, қабылдау және өңдеуді қамтитын интербелсенді үдіріс ретінде қарастырады. Айтылымның пішіні мен мағынасы оның қатысушылары, олардың ұжымдың тәрбиелері,физикалық ортасы және сөйлеу мақсаттары сияқты мәнмәтінге тәуелді болады.Айтылым әдетте аяқ астынан жоспарланбаған күйде, ашық және жетілдіруді қажет етеді.Дегенмен айтылымды жоспарланбаған тілдік үдерісі деп қана қарауға болмайды.Ауызекі сөйлеу мәнмәтінге тікелей тәуелді, яғни адамдар ауызша қарым-қатынасқа қатыса алады, бір мезгілде ықпал ете алады, хабарды тексеріп, дереу түзету немесе түсіндіру ұсынады.Сөйлесім дағдысын жақсы меңгерген адам үдеріске белсенді қатысып,тыңдаған ақпараты бойынша өзінен күтілетін мәліметті алдын ала болжамдап, қорытынды жасайды.

Айтылымда - бұл жерде оқушылар мәтінді тыңдап өз еріктерімен мазмұнын айтуға тырысып отырады.Осы жерде кейбір оқушылар өз ойларымен түсінігін басқаша да айтуы мүмкін, әрине бұндайда мен оқушының жауабын жақсы тыңдап қолдау беріп, берілген мәтінге қарай ойын бағыттап батылдығың үшін деп мадақтап отырамын. Оқушылардың өз ойларын еркін айтуға мүмкіндік беремін.Айтылым дағдысында - сөйлеу кезінде сөздердің мағынасын дұрыс түсініп, тілдік қарым-қатынасқа, диалогқа қатыса отырып, оқушы сөйлеу барысында айтатын ойын жағдаятқасәйкес сөздерді таңдауына тиімді. Сабақ үдірісінде осы дағдыларды дамытуда рөлдік және іскерлік ойындар арқылы сабақты белсенді өткізуге тарысамын. Айтылым дағдысы оқушылардың тіл байлығын арттырады. Ойлау қабілеттері дамиды. Тұйық оқушылар сабаққа ынтасын артады және мінез құлқы қалыптасады. Оқуға деген таным қабілеті артады. Оқушы ойын үстінде білімді игеріп жатқанын , ал оқу үрдісінің ойынға қалай ұласып кеткенін аңғармай қалуға тиіс. Сонда ғана ойын мен оқу табиғи үйлесімді болып, пәндік білім, білік және дағдыны игеруге толық ықпал жасайды. Әр ұстаз оқу- тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, жаңа заман талабына сай, сабақты түрлендіру мақсатында оқытудың түрлі ә

Айтылым дағдысын қалыптастырудағы басты қиындықтар

Тіл дағдысының иерархиясында адамдардың сөйлеу әрекеті ғасырлар бойы дамып келді.

Қазіргі уақытта қолжетімді әдіс-тәсілдер немесе ресурстарды түрлі сынға алуына қарамастан, айтылым тіл үйренудегі меңгерулері керек ең негізгі дағды ретінде қарастырылады.Адамдардың өзара коммуникативтік қарым-қатынасқа түсу дауірінің басталуынан бастап айтылым тіл үйретудің түпкі мақсаты ретінде қарастырылды және оның дұрыс дамуы мұғалімдер мен оқушылардың басты назарына айтылды. Тіпті орта мектепті бітірген оқушылар тілдік курстарды аяқтаған кезде сол тілді сыныптан тыс жағдайларда толық қолдануға дайын болмайды.Бұл қиындықтың басты себебі тілдік пәндер немесе курстар барысында ауызша қарым-қатынастың табиғи формалары мен жанрларының көптүрлігіне қарамастан, сыныпта сөйлеу дағдысын жетілдіруге уақыттың тиісті мөлшерде бөлінбеуінен туындайды.Шын мәнінде,белілі бір тілдік пәнде немесе оқыту курсында сынып ішіндегі тәжірибе үшін ауызша тапсырмаларды таңдау оңай бола бермейді.

Ең маңыздысы,сөйлеуге қатысатын ақыл-ой үдерістерінің кезеңдеріне қарай, ана тілі мен үйренетін тілдің арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ. Екі тіл де ой тұжырымдау, айқындау, өзін-өзі бақылау және келісімге келу үдерісінен тұрады.Дегенмен оқушылардың айтылым дағдысы өзінің ана тілінен екінші тілге автоматты түрде берілмейді.Шет тілдерінен қабілетті оқушылардың тілдің грамматикасы мен сөздік қорын жетік меңгерген жағдайдың өзінде алған білімдері өзара ауызша қарым-қатынасқа түсу кезінде қолжетімді болмай немесе дұрыс кіріктірілмегендіктен,табысты бола бермейді.

Тілдік сыныпта жиі кездесетін мәселелердің тағы бірі-жекелеген оқушылардың жеке тұлғалары мен оқу үдерісіне деген көзқарастары. Атап айтқанда, коммуникацияға түсуіне тікелей байланысты.

өзіне тыйым салу-қателесуден,өзгелердің пікірінен,сыннан қорқу,ұялшақтақ;

айтатын ештеңе жоқ-оқушылар сөйлеуге,пікір қалыптастыруға немесе тиісті түсініктемелер беруге қиналып,т сөз таба алмай қалуы;

үдеріске қатысу белсенділігінің төмен болуы – мұндай жағдай көбінесе жекелеген оқушылардың өз тобында үстемдік ету жағдайында кездеседі;

Т2,Т3-те ана тіліне сүйену –әсіресе, бұл жағдайда оқу тәртібі толық реттелмеген сыныптарда немесе жеткілікті ынталандырылмаған сыныптарда жиі кездеседі,соның салдарынан оқушылар сөйлеу кезінде өздерінің ана тіліне көп сүйеніп,оны тығырықтан шығудың жеңіл жол ретінде қабылдайды.