Бәтима Батырбекова поэзиясындағы туған жер зерттеу жұмысы

Бәтима Батырбекова поэзиясындағы туған жер және табиғат лирикасының көріністері

І.Кіріспе.

Адам баласы – шексіз зерденің ғана емес, ғажайып сезімнің иесі. Туған жер – әркімнің шыр етіп жерге түскен, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті мекені, талай жанның өмір бақи тұратын өлкесі. Оны қайда жүрсе де, жүрегінің түбінде әлдилеп өтпейтін жан баласы болмайды.Туған жерге, оның мәдениеті мен салт-дәстүріне айрықша іңкәрлікпен атсалысу-шынайы патриотизмнің маңызды көріністерінің бірі.

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ,Қазақстан Республикасының Президенті

Сапар беті – сырға да, жырға да толы, қазыналы Қаратаудың әр тасын түртіп қалсаң, сөйлей жөнелетін, тарихқа да, шежіреге де бай Созақ сақарасы болды. Жүректі көптен байраған бауырмал мекен исі қазақтың құныға құнт қойған құтты қонысы, кәусар кіндігі. Қасиетті қоныста Қазақ хандығының алғашқы уығы қаланған. Тәуекел хан Созақта кеңес өткізеді. Абылай хан Созақта болады. Төрткүл әлемді қаталдығымен тітіренткен Әмір Темірдің, кешегі Кенесары ханның ізі қалған аймақ бұл. Созақ десек, Қазақ деген сөз еске түседі. Егіз ұғым жөнінде танымал тарихшы Қойшығара Салғараұлы «Қазақтың қилы тарихы» атты еңбегінде тарата толғайды. Тереңнен тебіренеді. Ал, шежіре-аңызда Созақ пен Қазақтың арғы тегін саралай отырып, Алаштан Сейілхан мен Жайылхан атты егіз ұлды таратады. Сейілханнан сегіз арыс түрікпен тарайды деседі. Көршілес қазақ рулары түрікпендерді кейде «Сейілхандар» деп атайтыны осыдан болса керек. Ал, Жайылханнан түгел сөздің түп атасы Майқы би туады. Майқыдан-Сабиан, Сабианнан Айырқалпақ, Айырқалпақтан-Қазақ, Созақ, Ұзақ туады. Қазақтан-Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс тарайды. Созақтан қарақалпақ, Ұзақтан қырғыз бен хакас ағайындар бөлінді дейді тарихи шежіре. Мәшһүр Жүсіп Көпеев «Едіге сонау Қарақ

Қасиетті Түркістанның солтүстігіндегі әкімшілік-аймағында орын тепкен Созақ ауданына 90 жыл толып отыр. Созақ - Ысқақ баб, Баба Түкті Шашты Әзіз, Қарабура, Саңғыл би әулиелердің мәңгілік мекені. Бұл өңір, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласындағы Қазақстанның киелі жерлерінің жобасына енген «Таңбалы тас» ескерткіші, Хақназар хан, Қарабура Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі, Созақ қалашығы сынды құнды дүниелері бар. «Созаққа барсаң күйшімін деме..» деп заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов айтқандай,киелі өнер қонған өлкеден Тоқа, Бапыш, Сүгір Әліұлы, Жаппас Қаламбаев, Төлеген Момбеков, Генерал Асқаров сияқты дарынды күйшілер, дүлдүл айтыскер мен ақындар жазушылар Құлыншық Кемелұлы, Сәуірбек Бақбергенов, Құлжабай Төлеуов, Тәкен Әлімқұлов, Асқар Сүлейменов Бәтима Батырбекова, әйгілі кинорежиссер Сатыбалды Нарымбетов, кейінгі толқын саналатын жастардан эстрада жұлдыздары Сәкен Майғазиев, Кенжебек Жанәбілов, Жұбаныш Жексенұлы, бокстан әлем чемпионы Біржан Жақып туып өскен, құт қонған өлке.

Жалпы, қазақ әдебиетіне зер салған кісі өткен ғасырдың елуінші-алпысыншы жылдарында поэзия әлемінде бір шоғыр қыз-келіншектердің жарқ ете қалғанын байқар еді. Өте тегеурінді толқын алдындағы ақын апалары Мәриям Хакімжанова ұстанған халықтық дәстүрге адалдық таныта білді. Сөйте тұра жыр көшін жаңа белеске шығарды. Сол талантты топтың арасында жерлесіміз Бәтима Батырбекованың орны ерек, даусы бөлек еді. Бәтима жайлы әуелі ол кісінің кім екеніне зер салған жөн.

ІІ.Негізгі бөлім:

Әлдекей атадан Тоқсоба, Қарынбай, Астанқұл деген балалары бәйбішесінен, ал, тоқалынан туған үш бала – Ақтан, Бұхар, Базар екен. Ақтан мен Бұхардан өсіп-өнгендер Қаратаудың етегіндегі Қарабұлақ, Балдысу деген жерде, Базар балалары Созақтың батысындағы Алтынтау деген жерді мекендейді. Алпысыншы жылдары Алтынтаудағы ел «Қарақұр» ұжымшарына келіп қосылып, кеңшар болды.

Қасиетті Қаратаудың Алтынтау аңғары – Алтынтау десе, Алтынтау екен. XІX ғасырда алтынын ағылшындар алса, Кеңес өкіметі тұсында тауды тауға қосып, қопарып тастады. Одан сәл әріде «Күмісті» де кенге бай жер. Екеуін әлі қазып, алтыны мен күмісін алып жатыр.

Базардан Бәтен, одан Байғана, одан Ыбырай мен Мыңжан туады. Мыңжаннан Батырбек, одан Кәдірбек пен Бәтима. Батырбекқызы Бәтима 1928 жылы 5 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы, Алтынтау ауылында дүниеге келген.

Жалпы, қарап отырсақ, Әлдекей атадан Иса, Жәнәділ секілді атақты кісілер шығыпты. Бұл рудан ақындар да көп шыққан. Кешегі қара сөзді ұйқастырып соға беретін Асқар, Зейнетай ақындар осы Бәтиманың жақын ағалары болады.

Сонау 1952 жылға көз жіберейік. Республикалық «Қазақстан әйелдері» жорналында Бәтима Батырбекованың бір топ өлеңдері жарияланады. Осыдан кейін ауыздығын шайнаған жүйріктей өлеңдері бірінен соң бірі шыға бастайды. Өзі қандай сырбаз да көркем болса, өлеңдері де жібектей есіліп тұрады екен. Өйткені, Бәтима нағыз қарапайым қазақ қызы, дархан даланың жібек желімен жарысып ауылда өскен, инабатты, ибалы, нәзік жүректі жан еді.

Бәтима Батырбекова -- ақын. Түркістан педагогика училищесін 1945 жылы, Шымкенттегі екі жылдық мұғалімдер институтын 1947 жылы, ҚазҰНУ-ды 1956 жылы бітірген. 1941-44 жылдары, 1947 - 62 жылдары, Оңтүстік Қазақстан облысында орта мектеп мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, аудандық партия кабинетінің бөлім меңгерушісі, аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі, 1962 - 68 жылдары Алматыда орта мектепте мұғалім, мектеп-интернатта тәрбиеші, 1968- 83 жылдары Қазақ совет энциклопедиясы бас редакциясында ғылыми редактор қызметтерін атқарған. Тұңғыш жыр жинағы "Сал-салбілек" 1966 жылы жарық көрген. "Ашылды гүлдер" (1969), "Жарқыра күнім" (1973), "Қосалқа" (1976), "Әрқашан күн сөнбесін" (1977), "Іңкәрім менің" (1979), "Күміс алқа" (1980), "Мизам-шуақ" (1983), "Аққу арман" (1986), т.б. жыр жинақтарының авторы. Ақынның балаларга арналған жырлары "Подарок малышам" (1969) деген атпен орыс тіліне аударылып басылған. Қазақ поэзиясында Алтынтаудың ақын қызы өзіндік нақышпен жарқырай көрінді.

Біз Бәтима апайымыз туралы айтар болсақ, ол кісінің өмірлік жолдасы, қазақтың белгілі әдебиет сыншысы Төлеген Тоқбергеновке соқпай өте алмаймыз. Төкең жалпы поэзияны зерттегенде, сонау Аристотельден бастап, Мұқағали, Фариза, Төлегендерге дейін әкеледі. Бәтима өлеңдерінің зор тынысты, байсалды болып шығуына осы Төкеңнің де әсері болса керек.

Ақыл-ойға жомарт Сократ өзгеден үйренерім жоқ демеген, ал, қазақтар Аплатун атаған Платон өзін Сократқа шәкірт санаған. Олай болса, өнер жолы үнемі үйрену, іздену болып келеді. Төлегендей үлкен сыншымен бір шаңырақ астында өмір кешкен ақын Бәтима да ізденуден жалықпаған жан. Нәзік жүректі ақын 1987 жылы қараша айында қайтыс болды. Туған елі ақын қызын ұмыт қалдырған жоқ. Қарақұр ауылының орталығынан үлкен бір көшеге және 1991 жылы Раңата ауылындағы орта мектепке атын берді. Аудан орталығында өмірі мен шығармашылығын насихаттайтын шаралар өткізіліп тұрады. Биыл да облыс көлемінде жазба ақындардың мүшәйрасы өткізілді. Жарық дүниеде өміріне өлеңін серік етіп, қолынан қаламы түспеген мейлінше парасатты, қарапайым, жүзінен мейірім шуағы төгіліп тұратын ақын апайымыз өзінің

«Өлеңім» деген өлеңінде:

– Жылдарды оралмайтын жылға салып,

Мен ұлғайсам, келесің сен жасарып.

Кеудемнен ұшасың да әр тараптан,

Қайтасың құрдас тауып, жолдас алып.

Сен қанат қағасың да елігесің,

Еліме нұр тамшыдай себілесің.

Томпиып жатса бір кез топырағым,

Гүл болып ескерткішке егілесің, – депті.

Өнердің иесі өлсе де, киесі өлмейді. Ұрпақтан ұрпаққа ұласып, жылдар өткен сайын жасарып, жаңара береді. Олай болса, біздің бүгінде 90 жылдығын тойлап отырған ақын Бәтима апамыздың да өлеңдері жаңғырып, ғасырлар мінбесінен көріне бермек.

Бәтима Батырбекованың туған жер, Отан тақырыбындағы жырларының жалаң суретке ғана құрылмай, сезім әлемін егіздей, астарлай, тұспалдай қамтығанын айтқан жөн.

Атамекен – адамның ата-бабаларынан бері қарай кіндік қаны тамып, өсіп-өніп келе жатқан жері ғой. Туған жерге қатынас – адамның адамшылығының, ізгілігінің, парасатының көрінісі.

Киелі,қазыналы,Қаратауым,

Қарасам көркің көздің алар жауын.

Келеді баурайыңды сәнге бөлеп,

Көркейген күннен-күнге думанды ауылым

деген қарапайым жолдарда адамның туған жеріне деген шексіз сүйіспеншілігі мен терең де ыстық сезімі тамаша бейнеленген. Бұдан, атамекен адамға өмір сүру қуанышын, еркіндік пен ел үшін мақтаныш сезімін сыйлайтынын көреміз. Адам толық бақытты болу үшін – аяулы Отаны болу керек, сүйіспеншілік жайындағы барлық түсініктеріміз атамекен деген бір ғана сөзге біріккен дейді даналар.

Сөзіміздің дәлелі ретінде ақынның туып-өскен өлкесі тарихқа да, шежіреге де бай Созақ сақарасы туралы жырлаған өлеңдеріне тоқталмақпыз.

Алтынтау – алаңсыз балалықтың, асқақ арманның, кіршіксіз тазалықтың мекені. Ақынның туған жерге арнап жазған өлеңдері біршама. «Іңкәрім менің» атты жыр жинағында туған өлкесіне арнаған бір қатар өлеңдері жарық көрген. Атап айтар болсақ: «Қаратау», «Алтынтау», «Тұлпар сурет», «Мыңжылқы», «Күркүреуік» «Қызыл көл» «Жайлауда» т.б өлеңдері. Тағы да бірқатар өлеңдерінде ауыл тіршілігі, онда өткен ұмытылмас мезеттер айтылады. Лирикалық өлеңдердегі сыршыл әуен, мұңлы саз сияқты көңіл-күй қалпы балалық шағының куәсі болған.

Бал сезімді балалық

Туған жердің саф ауасын сіміре,

Жұпары мен жусан иісін сіңіре.

Ұйықтар едім сәкі үстінде далада,

Жұлдыздардың ғашық болып біріне.

Таңғы жұлдыз шашылғанда моншақтай,

Ояу жатып қызықтасаң сол шақта.

Қызыл алау жайлағанда шығысты,

Жалғыз жұлдыз жарқырайтын боп шоқтай.

Сайраса егер құстар қағып қанатын,

Жүрегім де қосыла ән салатын.

Нұрлы дүние жанарыма жарасып,

Жас құлындай кез еді ойнақ салатын.

Сіңіп кетем құшағына, дала кең,

Қыр үстінде қызғалдақ боп жанар ем.

Алтынтаудың самалымен жарысып,

Сары белге самғай сайран салар ем.

деген жолдарынан-ақ ақын күллі тағдырын туған өлкесімен өзектестіретіні көрінеді. Ақынның ішкі әлеміне поэтикалық бейне болып енген Алтынтау көп жағдайда лирикалық кейіпкердің балалық шағының, ішкі ой-арманының рухани кейпіне айналады. Сонымен, бүкіл өлкені өрнектей ағып жатқан Алтынтау бойында өткен әрбір күн ақын жадында жатталған. Ақынның нәзік жүрегі, сезімі туған өлкесіне дегенде ала бөтен, өйткені бүкіл…