Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы туған жер бейнесі

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының

«Жангелдин ауданының Аманкелді атындағы

жалпы білім беретін мектебі» КММ-нің

8- сынып оқушысы

Жақсылық Інжумаржан Асхатқызы

Жетекші: «Аманкелді атындағы

жалпы білім беретін мектебі» КММ- нің

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Жақсылық Сәнімгүл Сәкенқызы.

Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы туған жер бейнесі

«Күй» - «Дала балладалары» жинағына енген күйші тағдырын арқау еткен Әбіш Кекілбаев повестерінің бірі. Гуманист жазушы пәтуасыз соғыс – жанжалдың жанды безіндіріп, мәңгүрт санадан арылудың бір – ақ жолы барлығын нұсқайды, ол – өлмес өнер жолы, ол – «Күй»[1]. Ендігі кезекте «Күй» хикаятының қамту ауқымына терең үңілсек. Оқиғалардың болған, өткен жері де Қақпақты. «Қақпақты десе дегендей, тайдай тегіс жалпақ дөңде әр бұтаның түбіне бір тауап етіп, әрлі – берлі кезгеніне айдан асып барады». Бағзы баяғыдан, бұл қонысқа қазақтар келместен бұрын да сол атымен белгілі болған орын. ҚАҚПАҚТЫ (Какпакты) – Бейнеу, Маңғыстау ауд-да. Мағынасы: «жалпақ дөң» және «жалпақ дөңнен қазылған құдық, тегіс жерден аққан бұлақ». Ғалым Ж.Дүйсенбаева: «Қақпақы деген аты жерінің тастақты, қақпақтай тегістілігіне қарай айтылса керек деп топшылаймыз» – дейді[2]. Көп ретте ол Керімді – Қақпақты деп тіркесе де айтыла береді. «Түрікмендердің Қособа деген ауылы» соның арғы басы. «Теңізге тұмсық тірей таусылатын қара жалдың шетіндегі көнетоз қауым» - бұл шығармада аты аталмаса да белгілі – Темірбаба әулиенің бақилық мекені. Темір баба – қорым. Ол Оңтүстік Маңғыстаудағы Кендірлі шығанағының жағасында орналасқан. Оғы

Міне, осы далада кешегі бір кезеңдерде қилы – қилы оқиғалар өтіпті. Талайдың қаны төгіліп, талай қанжар тасқа жанылып, талай төбе басында талай пенде көз жұмып, жүзін шаң – топырақ жасырған көл – көсір тарих өтті. Айта кету керек, негізгі оқиға өрбитін өңірдің Айладырдың ақ тақыры дейтін де қосалқы аты бар. Ақ тақыр, шөл, шөлейт өңір. Ал Айладыр – Маңғыстауды мекендеген түрікмендердің рулық одағының аты. Автор мұны шығарманың екі жерінде «көл – көсір ала қырдың адайдың да, айладырдың да еркін жайлауына жететіндігі»[3] айтылғанда, енді бірі дутар біткеннің «Үстірттің қыры мен Маңғыстаудың ойы түгілі Қарынжарық, Ақсорқа, Үдек сияқты жайдақ қоныстарының»[3] өзі көзден бір – бір ұшқанын «Адыра қалған Айладыр»[3] деп сарнап сазға қосқаны суреттелетінін де айтып өтеді.

Шығармада Қараман Ата жер атауы кездеседі: «Қараман атаның басына жиылған қара құрым жұрттың ішінде түрікмен жағының ең белдісі әрі би, әрі бай Жұма болды»[3]. Әбілғазы баһадүр деректерінде Қараман есімі Маңғыстауға түрікмендерді Балқаннан бастап келген елбасы, бектің бірі ретінде айтылады. Ел аузы дерегі оның сүйегі қазіргі өзінің атымен аталатын қауымға, жер асты мешітінің ішіне жерленді дейді.Содан бері бұл жер аты – Қараман Ата. Маңғыстау ауданы Шетпе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Бекі елді мекенінің батыс жағындағы Қандыбас қырқасына таяу, Қандыбас қыстағының батысынан 5 км жерде орналасқан. Жер асты мешіті мен қорым 1982 жылы республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

«Күй» повесінде «Қазақтар түрікменді Үстірттің қыры мен Маңғыстаудың ойы түгілі, Қарынжарық, Ақсорқа, Үдек сияқты жайдақ қоныстарынан да ығыстырып, ішер суы, жайылар оты тапшы Қауынды, Қақпақтының ызғыма дөңіне тықсырып тастады»[3] деген үзіндіде Үстірт, Маңғыстау, Қарынжарық, Ақсорқа, Үдек, Қауынды, Қақпақты жер атауларын оқимыз. Қарынжарық жерінің аталу тарихы: шың басынан зер сала қараған адамға осы жал-жал құмдар мен көкшіл- сұр сор ішек – қарны ақтарылып жатқан түйе малына ұқсайды. Табиғатпен етене араласып, қыр – сырын толық меңгерген аталарымыз да, бұл аймақты Қарынжарық ойы, Қарынжарық құмы деп атаған.

Үдек аталу тарихы: Үдек, Өдек – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген бірнеше құдығы бар тарихи жер. Аңыз деректері Үдек Шыңғыс хан шапқыншылығы кезінде Маңғыстауды билеген түрікменнің ханы Өдектің қонысы дейді. Соның ақиқаттығын айқындайтын ежелгі қорымдық, қорған орындары сақталған. Үдектен Сарытасқа шығатын тіке жол бар. Жолдың шығыс қапталында сай тұйығында бір түп тұт ағашы өскен[4].