Батыс Қазақстан облысындағы кітапханалар ісі туралы мақала

Сұлтан А.Б. – М.Өтемісов атындағы БҚМУ магистранты

Е-mail: [email protected]

Батыс Қазақстан облысындағы кітапханалар ісі

(1965 – 1991 жж.)

Аңдатпа. Мақалада 1961 – 1991 жылдардағы Батыс Қазақстан облысының кітапханалары туралы кеңінен баяндалады. Сонымен қатар, осы уақыт аралығындағы аудандардағы кітапханаларға жекелей тоқталып, қызметі туралы кеңінен мағұлмат береді.

Тірек сөздер: Мәдениет, кітапхана, конституция, кітап, оқырман, мәдени – ағарту мекемелер, мекеме.

Адамдардың еңбек тәрбиесіне, олардың халық игілігі үшін жұмсалатын еңбекке деген құрметі мен дайындығының қалыптасуына септесу - кітапханалардың міндеттерінің бірі. Кітапханашылар ғылыми-техникалық прогрестің жеделдеуіне, өнімдер саласының өсуіне, жұмысшы табының жасампаз еңбек дәстүрлерін насихаттауға белсенді қатысады. Жастарды жұмысшы табы мен қазіргі шаруалардың еңбек дәстүрінде тәрбиелеуде, кітапханалар ұйымдастыратын еңбек ардагерлерімен кездесу, еңбек даңқы кештері, кейіпкерлері, авторлары еңбек адамдары болып келетін әдебиеттерді талқылау жағымды роль атқарады. Бұлардың бәрі өндіріс озаттарына деген кұрметті қалыптастырып, еңбекті қоғамның материалдық және рухани байлығының негізгі қайнар көзі, адамның жеке тұлға болып қалыптасу мен қасиетті міндетінің сыны ретінде көрсетеді. Кітапханалар жеке адамдардың азамат ретінде, олардың заң мен ережелерге деген құрметінің қалыптасуына, қандай да болмасын заңдылықты бұзушылықтың алдын алуға, тәртіп сақтау жұмыстарына белсене қатысуға көп әсерін тигізеді. Кітапханалар бұл уақытта заң мен әділет ұйымдарында, мектептерде, өндіріс орындарында құқық және заң туралы білімдерді насихаттауды жүзеге асыруға көмектеседі.

Бүгінгі таңда елімізде кітапханалар жүйесі кеңінен дамып, кітапхана қызметімен республика халқының кәпшілігі қамтылып отыр. Кітапханалар мәдени-ағарту және ғылыми-хабарлама мекемелері болып, маңызды әлеуметтіқ функцияларды атқарады, азаматтардың оқу-білімге, мәдениет жетістіктерін пайдалануға, демалуға, ғылыми-техникалық және кәркем шығармалардың бостандығына деген конституциялық құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, адамдардың белсенді әмірлік позициясын қалыптастыруға, отанын қорғауға әзірлікке, интелектуалдық дамуына септігін тигізеді.

Кеңестік дәуірдегі облысымыздағы кітапхана өмірін кеңінен талқылайтын болсақ. 1960 жылдардан бастап республикамызда кітапханалар саны мен кітаптардың өсуі қарқын алды. 1960 жылы маусым айында Қазақстан кітапханашыларының 1-і съезі өткен болатын. Оған елімізден 1 мыңға жуық кітапхана өкілдері қатысты, олардың ішінде біздің облысымыздан да барған өкілдер бар. Кейін облысымызда 1960 жылдың 8 шілдесінде мәдениет өкілдерінің қатысуымен 1-і облыстық съездің ашылуы болды. Бұл съезге аудандық мәдениет басшылары мен қатар кітапхана,клуб басшылары, партия мүшелері қатысты. Бұл съезде ауылдық жерлердегі кітаптар мен оқырмандар санын көбейту мәселелері қаралды. Сонымен қатар, облысымыздағы жақсы көрсеткіштерге ие кітапханаларға «Үздік облыстық кітапхана» атақтары берілді. Оларға Жәнібек, Шыңғырлау, Зеленов және т.б. ауданындағы кітапханалар ие болд[1, 122б].

Облысымызда 1960 жылдары 351 кітапхана, 1 382 мың кітап қоры болған. Осындай көрсеткішпен елімізде кітапханалар саны жағынан үздік бестікті тәмамдап тұрды[2, 216б]. Орал қаласы бойынша осы уақытта кітапханалардағы кітап қоры 99 546 құраған. Ал 1970 жылы 288672 данаға жетті. 1968 жылы 1 қаңтарда қалалық кітапханалардағы оқырман саны 85 мыңға жетті. Жалпы 1970- жылдардан бастап қала еңбекшілері ағарту, саяси, білім беру бағытында 18 қызмет ету аймағына бөлініп, әрбір кітапханаға белгілі бір қызмет ету аймағы бекітілді. Мұның өзі кітапханалар жұмысын жолға қойып, халықты оқырман болуға тартуға ықпал етті. Нәтижесінде оқырмандар саны 4492 адамға, кітап беру ісі 115027 данаға өсті.1970 жылы 1 қаңтарда кітапханалар жүйесіндегі кітап қоры 1651922 данаға өсті. Әрбір қала оқырманына орташа есеппен 17 кітаптан, әрбір тұрғынға 12 кітаптан келді. Кітапханалардың кітап қорын толықтыру үшін 1972 жылы кітап алуға 33 мың сом, соның ішінде қалалық бюджеттен 30 мың сом, орталық қордан 3 мың сом, қалалық кеңес жанынан қосымша 2,2 мың сом ақша бөлінді[3, 99 б]. Осындай жұмыстардың арқасында кітап қорларының өсуіне ықпал етті. 1975 жылға қарай облыс бойынша 448 кітапхана жұмыс жасап, олардағы кітап қор

Облысымызда алғаш рет 1969 жылы көзі көрмейтін және нашар көретін азаматтарға арналған кітапхана ашылып, облысымыздағы көзі көрмейтін және нашар көретін зағип жандарға облыс көлемінде қызмет көрсете бастады. 1989 жылы облыстық көзі көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы статусын алды. Кітапхана қоры әрбір пайдаланушы өзіне лайықты кітап алу үшін үш түрде жинақталған: Брайль түрінде басылған бедерлі-нүктелі қаріпті, жайпақ-баспа қаріпті әдебиеттер және тифломагнитафондарда тыңдау үшін дыбыстандырылған әдебиеттерден тұрады. Кітапханадан алыс, облыс көлемінде тұратын зағип оқырмандарды қамтамасыз етуде сырттан оқитын абонемент арқылы қызмет көрсетеді. Олар үшін «Дыбыстандырылған» кітаптар пошта арқылы тегін жеткізілді[5, 8 б].

1972 жылы Республиканың Батыс аймағында Орда ауданы қайта шаңырақ көтеріп өз алдына аудан болып құрылды. Сол кезде аудандық кітапхана 3000 дана кітаппен ашылды. Аудан бойынша 14 кітапхана болды[6, 3 б]. 1972 жылы В.Серовтың «Орталықтандыру – уақыт талабы» атты ғылыми еңбегі негізінде еліміздегі кітапханаларды орталықтандыру тәжірибесін талқылау және орталықтандыру жоспарын облыс аудандарының бірінде жетілдіру көзделді. Осы бағыттағы жұмыстар нәтижесінде 1974 жылдан бастап облыстық және қалалық кітапханаларды жаппай мемлекеттік орталықтандыру басталды. Алғаш рет 1975 жылдың 29 тамызында кітапхана өмірінде маңызды оқиға болды. «Зеленов ауданының мемлекеттік көпшілік кітапханалары желілерін орталықтандыру туралы» Зеленов аудандық атқару комитеті еңбекші депутаттар кеңесінің № 239 шешімімен Зеленов орталықтандырылған кітапханалар жүйесі (ОКЖ) құрылды. Аудандық кітапхана, аудандық балалар кітапханасы, жинақтау бөлмесі, әдістемелік-библиографиялық бөлім және 25 филиал – ОКЖ-нің желісі міне осылар болды. ОКЖ-нің алғашқы меңгерушісі Н.А. Сычаева, әдңскер және библиограф Л.М.Утюпина, оқу залының меңгерушісі А.А. Богомолова, кітапханашы З.И. Сакардинова болды[7, 3б]. Орал қалалық орталықтанд

[5, 9 б]. Ал 1976 жылы Бөрлі ауданындағы барлық 36 кітапхананы біріктіріп, орталықтандырылған кітапханалар жүйесін құрылды[8, 9 б]. 1978 жылы Чапаев аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесі болып ұйымдастырылды. Осы кезде ОКЖ-нің директоры болып уақытша Р.А.Успанова тағайындалды. ОКЖ болып құрылғанда құрамында 17 ауылдық кітапхана және аудандық кітапхана, орталық балалар кітапханасы яғни, 19 кітапхана-филиалы болды[9]. Осы жылы Жәнібек ауданында да барлық кітапхана заман талабына сай орталықтандырылған жүйеге біріктіріліп, 28 филиалдан тұратын 2500 кітап қоры бар арнайы салаға айналды[10, 7б]. 1980 жылы қазан айынан бастап Орал облыстық мәдениет бөлімінің бұйрығымен Казталовка аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесі болып беркітілді[11, 4б]. Сонымен қатар, осы жылдары Қаратөбе[12], Сырым[13] және Бөкей орда[14] аудандарының кітапханалары орталықтандырылған кітапханалар жүйесіне біріктірілді. Орталықтандырылған кітапханаларға қарасты кітапханалар шалғай елді мекендерге, дала қоныстарында, шөпшілер мен…