Түргеш қағанаты туралы мақала 6 сынып Қазақстан тарихы

ӘОЖ 94(574)

ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МЕМЛЕКЕТ. ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТЫ (704-756ж.)

Джайдарбек Жанель- №84 жалпы орта мектебі оқушысы, Шымкент қ.

Ғылыми жетекшісі: Баймаханов Н.Б.-гуманитарлық ғылымдарының магистрі

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті,Шымкент қ.

Түйіндеме.

VIII ғасырда Қазақ жерін мекендеген Түргеш қағанатының тарихымен, қағанаттағы экономикалық және мәдени дамудың бағытымен танысу.

Резюме.

Тюргешского каганата, в VIII веке, а на территории Казахских земель, с историей экономического и культурного развития, знакомство с направлением в каганате.

Түргеш қағанатының негізгі жер аумағы Жетісу болды. Сонымен қатар Қағанаттың жері Орта Азияның оңтүстік-шығысында Шаш (Ташкент) қаласынан Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Тұрфан қалаларына дейінгі аралықты қамтыды. Орталығы Суяб қаласы болды.Халқының құрамы түрік тілдес тайпалардан тұрды. Түргештер туралы алғашқы деректер «Күлтегін» ескерткішінде және қытай жазба деректерінде кездеседі. Түргеш тайпалары ҮІ ғасырда Шу, Іле өзендері аралығындағы үлкен аймақты мекендеді және Жетісудағы керуен жолдарының көбі солардың бақылауында болды. Бұл кезде түргештер Батыс Түрік қағанытының сол қанатына енген, адам саны жағынан басым тайпа болған. Түргеш қағанатының өз алдына жеке билік құрған кезеңі туралы «Күлтегін» жазбаларында біршама жақсы жзылған. Қағанаттың ішкі және сыртқы саяси жағдайы. Түргеш қағанаты Батыс Түрік қағандығының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және мәдени дәстүрлерін жалғастырды.[1]

Саяси билік қаған қолында болды. Қағанат 20 әкімшілік аймаққа бөлінді. Аймақтар 7 мыңнан әскер жинады. Үшлік өзін қаған етіп жариялаған күннен бастап елдің саяси-әкімшілік басқару ісіне ерекше назар аударған. Қаған 706 жылы қаза болды. Сұлу қаған /715-738/ билікке келгеннен кейін түргештер қайта күшейді. Екі тайпаның арасындағы тартыста қара түргештер жеңіске жетіп, Сұлу қаған орданы Талас /Тараз/ қаласына көшірді. Сұлудың билікке келген кезеңі Түргеш қағандығының ішкі-сыртқы саяси жағдайының шиеленісіп тұрған тұсы еді.Сондықтан Сұлу қаған өз қағандығының тәуелсіздігін ұстап отыру үшін үш жақты күрес жүргізуге тура келді.[2]

Сұлу қаған шығыстағы жағдайын әскери келісімшарт жасаумен қатар,құдандылық арқылыда шешуге тырысты.Ендігі мәселе , батыс жақтағы басты жауы арабтар еді. Қаған арабтарға қарсы Орта Азиядағы халықтардың күресін пайдаланып,оларды қолдап жәрдем беруге тырысты. Арабтар Орта Азияға жаулауы басталған кезде, Қазақстан мен Орта Азияның басым бөлігі Батыс Түрік қағанаты қол астында…