Бауыржан Жақыптың өмірі мен шығармашылығы туралы материал

БАУЫРЖАН ЖАҚЫПТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

Баяндамашы: Медіғатұлы Азамат

10- сынып оқушысы Ғылыми жетекші: Нукебаева Гулнар Секенқызы

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі «№ 21 жалпы орта білім беретін мектеп»КММ

Ақын, ғалым, филология ғылымдарының докторы – Жақып

Бауыржан Өміржанұлы 1963 жылы 1 мамырда Шығыс Қазақстан

облысының Абай ауданында Аққора ауылында дүниеге келген.

ҚазМУ-ді (қазіргі Қаз МҰУ) бітірген. Қазақ теледидарында, «Жалын»

баспасында қызмет еткен жылдары ақынның «Жұлдызды шақ»

(1987ж.), «Ақ лақ» (1997ж.) жыр жинақтары жарық көрген. 1986

жылдан ҚазҰУ-де оқытушы, аға оқытушы, 1992 жылдан деканның

орынбасары, 1995 жылдан кафедра меңгерушісі, 2001 жылдан декан

қызметтерін атқарады. 1997 жылы «М.Әуезов – публицист» ғылыми

зерттеу кітабы жарық көрген. 1996 жылы жарық көрген «Айдындағы

аспан» жыр жинағында Бауыржанның лирикалық өлеңдері мен

сюжетті балладалары, сондай-ақ, «Жан дауысы» атты өзгеше

формада жазылған поэмасы енгізілген. Ал ақынның 2004 жылы

жарық көрген «Уақыт ұршығы» атты жыр жинағында кейінгі

жылдар бедерінде жазған өлеңдері, балладалары мен поэмалары

енгізілген. Бауыржан Жақып 1984 жылы «Жігер» фестивалінің, 1990

жылы Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының, 1998

жылы Қазақстан Журналистер одағының сыйлығын, 1998 жылы

«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты атанған.

Бауыржан Жақып – ғалым. Филология ғылымдарының докторы,

профессор, республикаға танымал ақын Бауыржан Жақыптың

«Публицистикалық шығармашылық негіздері» деп аталған оқулығы

2007 жылы «Қазақ университеті» баспасынан шықты. Оқулық төрт

бөлімнен тұрады. Б. Жақыптың ғылыми жетекшілігімен 20 кандидаттық диссертация қорғалды. Бауыржан Жақып- творчестволық жастардың «Жіге

фестивалінің лауреаты( 1984), «Дарын мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1999), 2004 жылы Бакуде өткен Бүкіл түркі дүниесі ақындарының 11-ші «Хазар шеир ақшамдары» фестивалінің лауреаты. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат Министрлігінің «Мәдениет қайраткері» құрметті атағымен марапатталған(2006) Түркияда Елазығ шаһарында өткен әйгілі жазушы Ш. Айтматовқа арналған бүкіл түркі дүниесі ақындарының 15- ші «Хазар шеир ақшамдары» фестивалінің дипломанты(2007)Македонияның Скопье, Косованың Приштина қалаларында өткен Бүкіл түркі дүниесі ақындары фестивалінің лауреаты(2007) «ЖОО үздік оқытушысы» республикалық байқауының жеңімпазы. (2009) Қазақ энциклопедиясының» Бас директоры, филология ғылымының докторы, профессор. Тақырыптың өзектілігі: бұл жобада жергілікті ақын Бауыржан Жақыптың өмірі мен шығармашылығын зерттей отырып, оның халыққа белгісіз болып келген нағыз суреткерге тән шынайылығын, өзіне тән даралық сипатын ашу, көтерген тақырыптарының өміршеңдігін дәлелдеу. Тақырыптың мақсаты: Ақын Бауыржан Жақыптың бұрын соңды зерттелмеген шығармаларын зерттеп, оның суреткерлік шеберлігін, көтерген тақырыптарының өміршеңдігін, шығармаларының шынайылығын танытқымыз келді. Өз елінде ғана емес

Жақып шығармаларындағы кейіпкердің ұлттық сипаты мен

ерекшеленген мінез-бітімі, оның тек қана қазақ халқына тән

ерекшеліктерін танытатын қасиеті өз алдына салмақты орын алады.

Ақын Н.В.Гогольдің: «Ақын өмірге өз халқының көзқарасымен қарап,

әр нәрсені ұлттық психологияға сәйкес құбылыстай сезініп,

толғанғанда ғана ұлттық сипатты бейнелеп беруі мүмкін»,- деп

айтқанындай өз шығармаларында қазақ халқының дүние танымын,

психологиясын, әдет-ғұрыптарын т.б. қасиеттерін айрықша сезіне

отырып жырлайды. Жақып жырлары дала иісіне, қазақ иісіне

құмарыңды қандырарлықтай. Лирикалық өлеңдерін оқып отырып

қымыздың дәмін татқандай боласың.

Ақын балалық шағына сапар шегеді, алыс-алыс армандарына ат

басын шалдырады. [1]

Көз алдымызда Қасқабұлақ қасқайып ағып жатыр.

Қойтасқа қойды өргізіп,

Қой бүлдіргенді тергізіп,

Қою шай ішкен күндер-ай,

Қайқаңдап атты желгізіп.

Бұл кәдімгі барлық «қара домалақ» бала білетін, барлық ауылда

өскен қара бала жүрген жол. Туған жердің тікені табанына талай

қадалып, қолымен суырып алынған, яғни тікен тағдыры мен ақын

тағдырында тікелей байланыс бар. Ауылда өскен әр баланың жанына

жақын сурет, көңілінде қалып қойған көріністен ақын батыл байлам

жасайды.

«Домбыра» өлеңдерінде ақын кәдімгі қара домбыраға

«Пернелеріне үн толтырып», «Дауларды шешкізіп тастатады»,

«Ғасырлар сырын сақтатып», «кең байтақ жерді қорғатады»,

«Серілер мен салдарға ерткізіп», «Үкісін үлпілдетіп, жыр еткізеді»,

«жігіт боп қызға сөз айтқызып», «аттың шабысын қондыра» келе:

Азаттық күнін күткен домбыра,

Қазаққа ғана біткен домбыра! – деп қасиет тұтады.

Бауыржан Жақып шығармаларында ерекше орын алатын, терең

идеялы, салмақты проблемалы туындысының бірі – «Жан дауысы»

поэмасының тақырыбы – ядролық жарылыстан зардап шеккен

табиғат мұңы. Әсем табиғаттың ядролық жарылыстар әсерінен

тозып, құрып кетуі ақын жанын күйзеліске ұшыратпай қала

алмайды. Поэманың эпиграфынан-ақ бұл шығарманың салмағы

байқалатындай. Эпиграф ретінде ақын алдымен Абайдың

«Қалың ағаш жапырағы,

Сыбырласып өзді-өзі.

Көрінбей жердің топырағы

Құлпырған жасыл жер жүзі» деген өлең шумағын алған.

Мұнан соң Қасым Аманжоловтың

«Хан, Орда, Дегелең мен Құндызды, Арқат,

Дейтін жер – шіркін көңіл құмар тарқат», - деген жолдарын да

эпиграф ретінде пайдаланған. Абай жырлаған сұлу өлке табиғатын

Қасым жолдарымен атын атап толықтырады да, сол Абай, Қасымдар

жырлаған сұлу, бүгінгі күнде аянышты халдегі өлкенің төл перзенті

Төлеужан Ысмаилов ақынның

«Армысың атақоныс – Абыралы,

Басыңнан бағың қайда жамырады, » - деген өлең жолдарымен

шебер үйлесім табады. [5]

Поэма «Дегелең тауының зары», «1949 Тамыздың жиырма

тоғызы», «Қураған тоғайдың соңғы сөзі», «Боз даланың қасіреті»,

«Тартылған өзеннің мұңы», «Желдің жоқтауы», «Ей, адам!» деген

бірнеше бөлімдерден тұрады. Шығармадағы оқиға – дала суретінен

басталады:

Құлпырған құлан жазық, құмай белің,

Шыңғыстау, Абыралы шұрайлы едің,

«Сол шағың қайда кеткен бастан ұшып,

Сол шағың қайда кеткен?» - сұрайды елің.

Ақын киелі туған жердің күл болып кеткен сұлу табиғатын іздеп

Туған жер тек өзіңсің – шын ұлылық,

Сен тұрсың бәрінің де мұңын ұғып.

Қараймын келер күндер тізбегіне

Шұрқырап көкірегімде құлын-үміт, - дейді.

Ендігі жерде ақын «бұрын гүл таққан төсін» бүгінде «қайғы

басып, мұң таптаған», «тозған жер, тозған өлке, сырқат дала» болып

толғанады:

Жазығың бұрынғыдай гүл тақпаған

Төсіңді қайғы басып, мұң таптаған.

Мен де енді өзің болып толғанайын

Тозған жер, жүдеу өлкем, сырқат далам. [6]

Шығарманың идеясы – табиғат – тірі екендігін, оның жанды

екені, оны аялау керектігін айқындайды. Ақын шығармасының

шебер құрылған композициясында шығарма идеясы мұң-шерге толы

табиғат сөзімен ашылады. «Дегелең тауының зары» бөлімінде

«Сарыарқа перзенті – қарт Дегелең тауы» ұлдары – шоқыларын,

қыздары – қарағайларын, немересі – жақпар тасын жоқтайды.

«Қураған тоғай», «боз дала», «тартылған өзен мұңы» оқиғаны

шарықтау шегіне жеткізеді. «Қураған тоғайдың соңғы сөзі»

бөлімінде «Сарғалдақ» селосынан күнбатысқа қарай, Шаған өзенін

бойлай өскен бұрынғы қалың жыныс тоғай тұтасымен қурап қалған,

ал бір кездегі Құсақ өзенінің маңайын құлпыртқан ну шіліктерден

белгі де қалмаған табиғаттың зары суреттеледі: