Бір шоқ жиде повесіндегі ұлттық сана ғылыми жұмыс

ҮШ ТІЛДЕ ОҚЫТАТЫН №21 ОРТА МЕКТЕП-ГИМНАЗИЯСЫ

Зерделеу жоба жұмысы

Тақырыбы:

«Бір шоқ жиде» повесіндегі ұлттық сана

Бағыты: туған жер, сүйіспеншілік

Қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімі: Сулейменова Акшолпан Жиенеевна

Ақтөбе – 2020

Жоспары.

Кіріспе.......................................................................................................6-7

Негізгі бөлім. «Бір шоқ жиде» - қазақы болмыстың биік көрінісі......8

«Туған жер өзің дегенде...» (Тілеу ақсақалдың туған өлкеге адалдығы)......................................................................................9-11

Атымды адам қойған соң...(Шығармадағы адамгершілік, сүйіспеншілік мәселесі).............................................................12-15

Қорытынды.........................................................................................16-17

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................18

Ғылыми жобаның мақсаты мен міндеттері. Болашаққа тәуелсіз мемлекет ретінде қадам басқан қазақ жастарын, келешекті тәрбиелеуде, Ә.Кекілбаев шығармашылығы орасан зор ықпалын тигізеді деп білеміз. Сондықтан да, «Бір шоқ жиде» повесіндегі ұлттық сана» тақырыбында зерттеу жұмысын жүргізу – ғылыми жобамыздың басты мақсаты болып табылады. Осы арқылы ұлттық болмысты аша отырып, туған жер тақырыбын зерделеп;адами қарым-қатынастың озық үлгілері арқылы сүйіспеншілікті жан-жақты талдамақпыз. Біз өзіміздің ғылыми жобамызда жазушының «Бір шоқ жиде» туындысын алып қарастырмақпыз. Ал айтулы қаламгердің романдарын талдауды болашақтың еншісіне қалдыратындығымызды ескертуді жөн санадық. Сонымен, ғылыми жобаны жазудағы басты мақсатымыздан төмендегідей міндеттер туындайды:

Жазушының Сұрапалдыұлы Тілеу атты кейіпкерінің бейнесі арқылы атажұртын ерекше құрметтеген қазақ халқының туған жерге деген сүйіспеншілігі мен перзенттік парызын оқырманға үлгі ету;

Қазақы болмысты жан-жақты аша білген қаламгердің шығармасындағы адамгершілік, сүйіспеншілік, ұрпақ жалғастығы мәселесін жан-жақты көрсете білгеніне сараптама жасау;

Шығармасында нағыз адамдық белгісі – кісілік пен ізгілік болғандығын дәлелдеу;

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ жазба әдебиетінен бастау алған бай әдеби дәстүрді игерген Ә.Кекілбаевтың прозалық туындыларындағы қазақ халқының ұлттық табиғаты бедерленген туындысына жан-жақты, толыққанды талдау жасалынып, төмендегідей мәселелер шешімін тапты:

Ә.Кекілбаевтың прозасындағы ұлттық салт-дәстүрлер, әдет-ғұрып, күй, өнер салаларының ұлт болмысын танытудағы рөлі байыпталды;

ұлттық мінезде сол ұлт өкілдерінің болмыс-бітімі жататыны сараланды;

Ғылыми жобаның құрылымы. Ғылыми жоба кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Кіріспе

Қай дәуірде, қандай қоғамда өмір сүрсек те, әр халық өзінің тарихи тағдыры мен ұлттық табиғатын әдебиет арқылы танытады. Осы орайда, Ә.Кекілбаев шығармаларында өз заманының тағдыры анық таңбаланып отырды десек, артық айтқандық болмайды. Жазушының Кеңес дәуірінде ғана емес, еліміз егемендік алған кезде де жазған туындылары халқымыздың рухын көтерді, оң жолға бастады. Энциклопедиялық білімі бар сөз шебері Әбіш Кекілбаев сынды қазақтың талантты тұлғасы не жазса да тереңнен толғап, дәлелдеп, кешегі мен бүгінгінің байланысы, келешегі жайлы талдап жазды. Оның еңбектері тәуелсіздіктің белсенді ұранына айналды. Қаламгердің сөзі әр қазақтың ойына ой қосты, көкірегіне сара бағыт дарытты, биіктік пен тереңдіктің қандай болатынына айғақ болды. Сондықтан да, Әбіш Кекілбаев өз дәуірінің шынайы шежіресін жасап кетті деп білеміз.

Қазақ халқының тарихи тұлғасына айналған Ә.Кекілбаев туралы ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Әбекең өзінің қаламгерлік дарынын ешқашан қоғамның тыныс-тіршілігінен бөлек қойып көрмеп еді. Шығармаларының көпшілігін жауапты және жоғары мемлекеттік қызмет лауазымдарымен қатар алып жүріп жазды. Халқының мұңын мұңдап, жоғын жоқтады. Ол үлкен абыроймен атқарған қызметтердің қатарында Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің төрағасы, еліміздің Мемлекеттік хатшысы сияқты лауазымдардың болуының өзі көп жағдайларды аңғартады деп ойлаймын» [1. 56-б.] - деп жазды. Иә, Елбасымыз айтса айтқандай, қоғамдық қызмет пен әдеби шығармашылық жұмысты қатар алып жүріп, теңдесіз талантын таныта білген Ә.Кекілбаев шығармашылығын зерттеуді біз аса өзекті деп санаймыз. Сондықтан да, біздің зерттеу нысанасына алған ғылыми жобамыздың тақырыбы «Бір шоқ жиде» повесіндегі ұлттық сана» деп аталды.

Шығарманың басты кейіпкері Тілеу ақсақал образы арқылы ұлттық болмысты жан-жақты көрсете білген жазушының осы әңгімесінде ата-баба тағдыры, даланың қым-қуыт бояуы, туған жердің шежіресі, салт-дәстүр көріністері бір арнада тоғысып, әр оқырманға ой салады.

Шығарма атауының «Бір шоқ жиде» аталуының өзі символдық мәнге ие. Құлазыған иен далада тіршілік барын тек 5-6 түп кәрі жиде ағашының өсіп тұруымен байланыстырып, кейіпкердің ішкі сезім арпалысын да дәл сол жерде, туған өлке төсінде шынайы суреттей білген жазушының шеберлігі өзіндік қолтаңбасын айқындағандай әсер береді. Лирикалық шегініс жасап, ұрпақ жалғастығының мән-маңызын кейіпкер психологизмімен тоғыстыра отырып, адамдық қасиеттің ұлылығын да дәріптей көрсетеді. Достыққа адалдық, туған-туысқа сүйіспеншілікпен қарау, ата-баба мекенін шексіз сүю, қонақжайлылық, артында қалар ұрпаққа дұрыс тәлім беру сияқты ең керемет құндылықтар шығармаға арқау болып қана қоймай, тәрбиенің темірқазығына айналып та тұр.

Ақын Е.Дүйсенбай: «Құдай берген дарын –қабілеті арқасында ұстазы Әуезовтің ілтипат-ықыласын аударған Кекілбаев суреткердің әп дегеннен-ақ өз шығармаларына ел тағдырын, жер тағдырын, халық бейнесін, алтын арқау, асыл өзек желі еткеніне , тіпті де, таңдануға болмас. Өз түйсінуімше, осы тұрғыда ол ұлттық әдебиеттегі сирек құбылыс ғана емес, әлемдік деңгейдегі Толстой, Шекспир сынды титандармен үндес те, рухтас та деп ойлаймын,»[2]- деп, Ә.Кекілбаевқа өз бағасын беріп өткен болатын. Әлемдік деңгейдегі классиктерден қалыспайтын прозаиктің ірілі-ұсақты қай шығармасын алып қарасаңыз да ел тағдыры мен халық бейнесі шынайы суреттелген. Сөз саптауы мен оқиға сюжетін қиюластырып құрастыруда өзіндік стилі қалыптасқан. Аталмыш әңгімеде Тілеу ақсақалдың жер қойнына тапсырылған сәтінен басталып, ақсақалдың басын қарайтуға келе жатқан Тұяқтың машинасының гүрілімен оқырманды ойландыра аяқтауы желісі үзілмеген прозаның жаңаша бір қырын танытады. Бұл да жазушының қаламына тән ерекшелік десек те болғандай.

«Бір шоқ жиде» - қазақы болмыстың биік көрінісі

Тәрбиенің түп тамыры, қайнар көзі ұлттық салт-дәстүрімізбен әдет-ғұрыптарымызда десек, Ә. Кекілбаевтың ұлттың ұлылығын танытуда қоғамдық қызметімен ғана емес, қалам қуатымен жасаған қымбат қазынасы қазақ әдебиетіне қосылған қомақты дүние. Өсиет-өнегені ой жүгіртіп, толғанып, тұшынып барып қабылдаған қаламгер шығармаға қазақтың салт-дәстүр, әдет-ғұрпын дәйекті материал ретінде алған.

Ұлттық рухани құндылық, рухани байлыққа әр халықтың тілі, діні, ділі, адамгершілік қасиеттері, ұлттық салт-дәстүрі, өнері, әдебиеті мен мәдениеті жатады.Аталмыш шығармада ата-баба әруағын сыйлап, құран бағыштау, олар басып өткен қасиетті мекенді қадірлеу, кісіден қарғыс емес алғыс алу, шаңырақтың отын өшірмеу, ырымды жөнімен қолдану, құрбан шалу, өнерді бағалау, адами құндылықты жоғары қою т.б. кең көлемде жазылған. Көркем әдебиетті оқып отырған оқырман сюжетті шығарманың мазмұнынан тыс білім өресін де биіктетеді. Әл-Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, рухани тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас-жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі» [3. 37.], – деген сөзі ұрпаққа біліммен қоса адамгерішілік тәрбиесі қатар берілу керектігін ұғындырады. Осы орайда «Бір шоқ жиде» шығармасы тәрбиенің қайнар көзі десек те артық айтпағанымыз болар еді. Бір отбасының қуанышы мен қайғысын қатар өру арқылы жазушы замана келбетін де шынайы көрсете білді. Қарғыс арқалаған адамның ұрпағына тиер кесірі, соғыстың елге әкелген зауалы, ағайындардың демеу көрсетуі – бәрі-бәрі қазақы болмыстың қаймағы бұзылмағанының айғағы іспеттес.

Сюжет тартысқа құрылмаса да, оқырманға көп ой салады, бүгін мен кешегіні, келер болашағыңды ойландыртпай қоймайды. Прозамен танысқан адамның алары мен үйренері көп десек артық айтпағанымыз болар.

2.1. Туған жерге деген перзенттің махаббаты, әр тасы мен құмын ештеңеге айырбастамайтын ақ адал сезімнің не екенін осы повесть арқылы терең ұғынуға болады. Не бір туыс , не бір көрші жоқ елсіз далада Тілепалдысының тілеуін тілеп түтін түтетіп отырған Тілеу мен Зейнептің шаңырағы туған өлкеге дем беріп отырғандай көрінеді.

«Не де болса мынау қара шаңырақтың астына ойдан-қырдан қияласып қосылған құрамыс әулет әзірге Өтеу ауылының атағын жоғалтқан жоқ. Өтеу ауылы әлі күнге осы жайдақ тепсеңде. Иек артпа ілгеріде шешектен қырылған жеті баланың моласы. Күн батыс қапталда — кейінгі әулеттің қорымы. Өтеу тұқымының мынау ұлан-асыр дүниеден иемденгені осы бір екі зират пен бір жұрт. Өтеудің өлі ауылдарының қарасы мол болғанымен тірі аулының қарасы ешқашан төрт-бес үйден асып көрген емес. Онда да тоқалдардың отауларымен көбейетін Өтеу ауылы бабаларындай жеті мүшесіне жеті әйел алуға мүмкіндігі жоқ. Тілеудің тұсында жапырайған жалғыз күрке боп қалды. Отау бөліп қарамды көбейтем деп жүрген Тілепалдысы соғыстан қайтпады...» [4] Туған жердің топырағынан әрі асып көрмеген Тілеу ақсақалдың туған елге деген сезімі алабөтен. Жалғыз ұлын елден қалдырмай соғысқа жіберіп, артын сипап қалуы да кімге болса оңай соқпасы анық. Әйтсе де жер мен елдің қадірін жете түсінетін адам жан азабын ешкімге сыр қып ақтармайды. Елсіз далада Зейнеп екеуінің көңіл алдарқататыны – үй ішінің қоңыр тірлігі.

«Тілеу судырласқан төрт ағаштан шетқақпай бөлек тұрған кәрі жиденің қасына барды. Сойдиып-сойдиып томары ғана қалыпты. Қалған төртеуіндей төңірегі де қоқырсып жатқан жоқ. Баласыз үйдей мұнтаздай боп жалтырап жатыр. Тілеудің көкірегі шым ете қалды. Состиған қу томарға қол көтере алмай сілейіп тұр. Жапырағынан әлдеқашан айырылған қу томардың түбіндегі көне тамырлар әбден тозып біткен көн шоқайдың бырт-бырт үзілгелі тұрған таспасындай бұдырайып-бұдырайып кетіпті. «Жарықтық, жидеден жасалған домбыра даңғырлап кетпей, былпып жұмсақ шығушы еді-ау...»» [4] Туған жердің төсінде саусақпен санарлық кәрі жидеден басқа, көз тоқтатар тіршілік бейнесі жоқ сияқты болса да, кейіпкер өз жерін өзге жерге айырбастамайды. Бұл да оның перзенттік борышының бірі болса керек. Жазушының туған жердің табиғаты арқылы кейіпкер өмірін де қатар өріп суреттеуі жазушылық шеберлігін жаңа бір қырынан таныта түседі. Туған жер тағдыры мен Тілеу тағдыры егіздеу тәсілімен үйлесім тауып, жидеден жасалған домбыраның бебеулеткен күйіндей әр жүрекке шым-шым қадалады.

Үндемес атанған тұйық адамның іші алай-дүлей, дегенмен шаңырағын шайқалтпас үшін ермек те тапты. Өзінің артынан іздейтін адам тапқанына көңілін жұбатты.

Пішеншілердің шөп оруға келер мезгілі иен далаға жан бітіреді. Сол кезде «жалғыз үйдің» жаны кіріп, ел-жұртпен бір қауқылдасып қалады.

«...Сөйткен дәурен де екі-үш ай ғана. Әуелі айдаладағы жалғыз үйдің көңілін құлазытып пішенші ауыл көшіп кетеді. Сосын шабындық орнындағы қарақұрым үй айналаға жаутаңдай қарап тағы да жалғыз қалады. Тағы да жаздың шыққанын, пішеншілердің…