Бұрын көргендей сезім туралы психологиялық түсінік

4 курс студенті: Ақбалина Г.Е

Оқытушы: Болтаева A.М

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

«СІЗ БҰНЫ БҰРЫН КӨРГЕНСІЗ БА?» немесе Дежавю эффектісі қайдан келеді?

Сіздің де басыңыздан осындай жағдай өтті ма? Мүмкін, бұл - дежавю (француз тілінде déja vu) туралы сөз болғанда туындайтын негізгі сұрақ. Тәжірибе көрсеткендей, дежавю соншалықты сирек емес. Әртүрлі бағалауларға сәйкес, адамдардың 60% -дан 90% -ға дейін кем дегенде бір рет осы суретті көріп, осы жерде болдым деген сезімді бастан өткерген, бірақ шын мәнінде олар мұнда алғаш рет болған. Сондықтан, ерте заманнан бері адамдар әдеттен тыс құбылыстың түсіндірмесін табуға тырысып жатқаны қисынды.

Дежавю эффектісін зерттеу тарихы. Ежелгі дәуірде адамзаттың қоршаған дүниені зерттеуге жеткілікті білімі мен ғылыми құралдары болмаған кезде, барлық түсініксіз жағдайлар табиғаттан тыс нәрсенің әсер ету тұрғысынан түсіндірілді. Осылайша, «өткенді еске түсіру» және «болашақты болжау» функциялары «дежавю» әсеріне жатқызылды. Адамның жаны тәннен бөлек саяхаттай алады, мысалы, түсінде, содан кейін адам өзінің жаны бұрын барған жерді тани алады деген ұсыныстар болды.

«Дежа-вю» терминін алғаш рет 1876 жылы француз философы Эмиль Буарак ұсынған (айтпақшы, Эмиль Буарак эсперанто тілін танымал етуші ретінде де белгілі). Кейінірек, дежавю әсерінің көріністерінің сараланған атаулары пайда болды: дежа сенти - бұрыннан болған сияқты сезілетін сезімдер үшін, дежа веку - бұрын болған сияқты сезілетін жағдайлар үшін және дежа вьюте - бұрын барған сияқты сезілетін орындар үшін. Ғылыми лексика мен терминологияның осылайша байытылуы тақырыпқа деген қызығушылықтың артуына және бұл құбылысты түсіндірудің жаңа әрекеттеріне себеп болды.

19 ғасырда пайда болған дежавю әсерінің себептері туралы гипотеза:

1878 жылы немістің психологияға арналған мерзімді басылымында психологтар тобы шаршау дежавюдың себебі болуы мүмкін деген нұсқаны алға тартты. Шаршаған ми ғарышта нашар жүреді және қоршаған ортаны дұрыс қабылдамайды және бағалай алмайды.

1884 жылы бір топ ғалымдар мидың әртүрлі жарты шарлары бір нысаннан ақпаратты әртүрлі жылдамдықпен өңдей алатынын мойындады. Сондықтан, «баяу» жарты шар деректерді өңдеуді аяқтағанда, «жылдамырақ» бұрын көрген немесе көргендей суретті немесе жағдайды анықтайды.

1889 жылы американдық ғалым Уильям Бернхэм адамның жадының қасиеттерін зерттеудегі еңбегімен танымал, тек жақсы демалған ми ғана дежавю әсеріне ұшырайды деген болжам жасады. Тыныштық күйінде ми жаңаның бұрынғы тәжірибесімен тіпті айқын емес ұқсастығын ұстай алады және тривиальды емес қорытындылар жасай алады.

1896 жылы американдық ғалым Артур Аллин бірден бірнеше гипотезаны алға тартты. Біріншісіне сәйкес, дежавю ұмытылған армандардың нәтижесі болуы мүмкін. Басқа нұсқаға сәйкес, дежавю адам өзі үшін жаңа ойды қарастыратын сәтте зейіннің қысқа мерзімді жоғалуы нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Содан кейін арман немесе ой дежавю форматында «орындалады», яғни түсінде көрген немесе елестететін нәрсе бұрын шынайы өмірде көрген сияқты.

Дежавю құбылысын 20 ғасырдың көптеген көрнекті ғалымдары да зерттеген. Мысалы, Зигмунд Фрейд дежавю құбылысын бейсананың жұмысымен түсіндірді, бұл орындалмайтын және уақыт өте ұмытылатын құпия қиялдар мен тілектер туралы ерекше түрде сигнал беретін құбылыс деген. Карл Густав Юнг ұжымдық бейсаналық саласындағы маман ретінде дежавю құбылысын «ата-баба жады» немесе «өткен өмір жады» және реинкарнацияның нәтижесі деп санады. Ғылымның дамуымен зертханада екі рет тексеруге болатын дежавю эффектісі туралы неғұрлым түсінікті анықтамалар пайда болды.

Дежавю құбылысының ғылыми түсінігі мен түсіндірмесі. Олай болса, адам мұнда алғаш рет келсе де, бұл жерде бұрыннан болған және мұндағыны көргендей сезімге ие болуы мүмкін бе? Адамның оны шынымен көре алатындығынан бастайық!

Саяхатшылар мен киноға келушілер дежавю құбылысына жиі ұшырайды:

Саяхатшылар мен киноға келушілер дежавю құбылысын жиі бастан кешіреді, өйткені олардың визуалды жады визуалды бейнелермен тығызырақ толтырылады. Біз Мысыр пирамидалары мен Еуропа қалаларының көрікті жерлерін кинотеатрда сансыз рет көрдік, сондықтан туристік сапарға шыққан соң, алғашқы экскурсияда-ақ осындай дежааю әсерін алу таңқаларлық емес. Жерорта теңізі елдерінің қалаларының көшелерінің орналасуы өте ұқсас, сондықтан Италияда болған кезде сіз Мальтаға ұқсас көптеген нәрселерді көресіз. Ежелгі типтік құрылымдардың архитектурасы, мысалы, амфитеатрлар әртүрлі елдерде шағын аймақтық айырмашылықтарға ие.…