Дамыта оқыту арқылы шығармашылыққа баулу, 2 сынып

Түркістан қалалық адами әлеуетті дамыту бөлімі

Р.Исетов атындағы №20 жалпы орта мектеп

ДАМЫТА ОҚЫТУ АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚҚА БАУЛУ

Бастауыш сынып мұғалімі

Мейірбекова Ғалия

Түркістан қаласы, Р.Исетов атындағы №20 жалпы орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі Ғ.Мейірбекова

Бұл жинақта мұғалім өзінің тәжірибесі арқылы дамыта оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін арттыру әдістерімен бөлісіп, көпшілікке ұсынған.

Пікір

Қазақ тілінде жаңартылған білім мазмұнына сәйкес білім алатын бастауыш сынып оқушыларын дамыта оқыту арқылы шығармашылыққа баулу мақсатында жасалған авторлық бағдармаланың оқушыға берері мол.

Әрбір елдегі білім жүйесінің негізгі мәселелерінің бірі өзіне тән ұлттық мәдени ерекшеліктері мен тұжырымдамасын әзірлеу, ұлттық тілді өркендету және дамыту болып табылады.

Әсіресе, бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін арттырып, жан-жақты дамыта оқыту – жаңартылған білім мазмұнының негізгі мақсаты екендігі белгілі.

Бүгінгі таңдағы үздіксіз өзгерістер мен жаңа технологиялар заманында біздің жастарымыз үшін түрлі ғылым саласын жәй ғана білу жеткіліксіз. Сол білімді өмірде қолдану, кездескен кедергілерді анықтап, оң шешімін таба білуі маңызды.

Тілдік дағдылар арқылы оқыту барысында балалар бір-біріне өз ойларын толық әрі жатық та көркем етіп жеткізуді үйренеді. Айтар ойын қысылмай еркін жеткізуге төселеді. Сөйлемдерді бір сөзді қайталай бермей, жүйелі түрде өзара байланысқан сөз тіркестері арқылы құрайды. Сөздік қоры молаяды, тілі дамиды, дүниетанымы кеңиді. Жеке тұлға болып қалыптасуына толық жағдай жасайды. Алған білімдерін өмірде, тілдік қатысым барысында қолдана білуге машықтандырады.

Жалпы бастауыш сынып оқушыларының қазақ халқының ұлттық құндылықтары туралы дүниетанымын арттыра отырып, насихаттау, ауызекі сөйлеу тілдерін, сауатты жазу дағдыларын, оқу қабілеттерін арттыру, есте сақтау, логикалық ойлау дағдысын дамытуға бағытталған таптырмас бағдарлама болады деп ойлаймыз.

Адами әлеуетті дамыту

бөлімінің әдіскері Рахметова Рысжан

Мақсаты: Дамыта оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларын шығармашылыққа баулу әдістерімен бөлісу

Міндеті:

Дамыта оқытудың тиімді әдістерін анықтау;

Дамыта оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін арттыру үшін тиімді әдіс-тәсілдерді саралау;

Оқушыларды шығармашылыққа баулу үшін тиімді әдістерді анықтау.

Күтілетін нәтиже: Дамыта оқыту арқылы бастауыш сынып оқушылары шығармашылықпен айналысуға дағдыланады.

ДАМЫТА ОҚЫТУ АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚҚА БАУЛУ

Мектеп оқушыларының танымдық қызығушылығын дамытудың негізгі факторы олардың білімі мен дағдыларының дәрежесі ғана емес, сонымен бірге, баланың маңызды психикалық қызметтерін, ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу процесін жолға қою керектігі саналады. Оқушының шығармашылық қабілеті де оның ойлау мен практикалық әрекеттері арқылы ғана дамиды. Ойлауға үйрететін сабақтарды дамыта оқыту сабақтары деп білеміз.

Дамыта оқытуды ұйымдастыру, балаға ақыл-ой әрекетін меңгеруге жағдай жасау деп қарастыру керек. Дамыта оқыту сабақтағы ерекше ахуал, мұғалім мен оқушы арасындағы ерекше қарым-қатынас. Мұғалім бұл жағдайда дайын білімді түсіндіріп қоюшы, бағалаушы емес, танымдық іс-әрекетті ұйымдастыратын ұжымдық істердің ұйытқысы. Тек осындай оқыту ғана баланың интеллектісінің көзін ашып, шығармашылығын дамытады.

«Дамыта оқыту» деген термин психология ғылымының қойнауында туып, баланың дамуын қарастырған (Ж.Пиаже), ойлаудың әртүрлі деңгейін, типтерін ( Л.В.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубинштейн) және басқа да психиканың функциясын зерттеген (Б.Г.Ананьев, Г.С.Костюк, А.А.Люблинская, Н.А.Менчинская) және т.б. іс-әрекет теориясының психологиясын жасаған (А.Н.Леонтьев, П.Я.Гальперин) еңбектерінде жан-жақты талданды. Нәтижеде дамыта оқыту проблемасына арналған екі іргелі эксперимент жасалып, оның бірін Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, ал екіншісін Л.В.Занков басқарады.

Кейінгі жылдары дамыта оқыту психология мен педагогика ғылымдарының келелі мәселесіне айналды. Жүйенің авторлары « дамыта оқыту деп – оқыту мақсаты, міндеттері, әдіс-тәсілдері баланың даму заңдылықтарына сәйкестендірілген оқытуды» атайды.(16.85). Оқыту арқылы баланың психикасында жаңа құрылымдар пайда болуы, яғни жаңа сапалық өзгерістер болуы тиіс деп есептейді. Жүйенің басты мақсаттарының бірі – баланы оқыта отырып жалпы дамыту, оның еркіндігін қалыптастыру, өз бетінше ізденуге, шешім қабылдауға дағдыландыру, жекелік қасиеттерін ескеру, басшылыққа алу, әрі қарай ұшқырлау, тұлғалыққа бағыттау.

Дамыта оқыту – дәстүрлі оқытуға соңғы уақыттарға дейін балама жүйе деп қарастырылды. Оның нәтижесінде әр оқушы өзін-өзі өзгертуші субъект дәрежесіне көтерілуі көзделіп, соған оқыту барысында лайықты жағдайлар жасау үлкен нәтиже берді.

Дәстүрлі оқыту әдістемесі негізінде метафизикалық (сандық, мазмұндық) әдіснама, ал дамыта оқыту технологиясының негізінде диалектикалық (интенсивті, сапалық, мәнділік) әдіснамасы жатыр деп айтуға болады. Дәстүрлі оқыту балада білім, білік, дағды алуға қажетті ақыл, сана бар деп есептеп, сол ақылға дайын білімді құю керек деген көзқарасқа, ал дамыта оқыту бала бойындағы табиғи қабілеттерді, ойлауды, жаңа белестерге көтеруді мақсат тұтатын принциптерге негізделген. Дәстүрлі оқыту жаттауға, есте сақтауға, ал дамыта оқыту дербес жұмыс істеуге, алған білімді пайдалана білуге үйретеді.

Дамыта оқытуда баланың ізденушілік – ойлау әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің бұған дейінгі білетін амалдарының, тәсілдерінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей жағдайға түсуі керек. Содан барып оның білім алуға деген ынта-ықыласы артады, білім алуға әрекеттенеді. Сабақ мұндай жағдайда төмендегідей 3 құрамдас бөліктерден тұратын болады.

1. Оқу мақсаттарының қойылуы.

2. Оны шешудің жолын бірлесе қарастыру.

3. Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.

Бұл – үшеуі дамыта оқытудың Д.Б.Элконин – В.В.Давыдов жасаған жүйесінің негізгі компоненттері.

Оқушы алдына оқу мақсаттарын қоюда ешқандай дайын үлгі берілмейді. Мақсатты шешу іштей талқылау, сосын жинақтау арқылы жүзеге асады. Мұғалім сабақ процесін ұйымдастырушы, бағыттаушы адам ролінде шешім табылған кезде әркім оның дұрыстығын өзінше дәлелдей білуге үйретіледі. Әр оқушыға өз ойын, пікірін айтуға мүмкііндік беріледі, жауаптар тыңдалады. Әрине, жауаптар барлық жағдайда дұрыс бола бермес. Дегенмен әр бала жасаған еңбегінің нәтижесімен бөлісіп, дәлелдеуге талпыныс жасайды, жеке тәжірибесін қорытындылауға үйренеді.

Мұндай көзқарасты ұлы Абай да уағыздап кеткендігіне тоқталған жөн. Қоршаған ортаның шындығын мойындай отырып, Абай ақыл мен сана еңбек барысында қалыптасатындығын айтады. Ол адамның ішкі сезімді қуаттарын

біртұтас етіп алады. Оның он жетінші сөзіндегі қайрат, ақыл, жүректің сөз таластыруында тек бірлесіп ынтымақтасқан жағдайда ғана күш алатын үш түрлі жан құбылысын әдеби-публицистикалық тұрғыдан көрсеткенін байқаймыз. Бұдан бұл мәселенің ұлттық психологиямыз бен философиямызда да ежелден көтеріліп келе жатқандығын көруге болады.

Дамыта оқыту жүйесінде оқушылардың ойларын жетілдірудің маңызы зор.

Біріншіден – дамыта оқытуда білім даяр күйінде берілмейді, оған оқушы өз оқу әрекеті арқылы қол жеткізеді. Сабақтың алғашқы ізденіс кезеңінде жаңа ақпарат жайлы не білетіндіктерін ортаға салып, мәселені өз беттерінше шешуге талпынады. Сөйтіп олар осы мәселе туралы өз білімдерінің жеткіліксіз, таяз екенін сезіну арқылы сабаққа деген қызығушылықтары оянады, ішкі түрткілері пайда болады.

Екіншіден – дамыта оқытуда оқушы жоғары қиындықтағы мәселелерді шеше отырып өзінің санасының саңылауларын ашады. Әр оқушының өзінің деңгейіне дейін дамуға қол жеткізе алады. "Жақсы оқушы”, "Жаман оқушы” ұғымының болмауы, балаларды танымдық әрекеттерге ұмтылдырады, құштарлығын арттырады.

Үшіншіден – оқушының жеке басын дамытатын басты құрал – ол өзінің әрекеті. Сол себепті дамыта оқытудағы оқыту әдістері оқушыны белсенді жұмыс жағдайына қоя отырып, мәселелерді, қайшылықтарды шешу мақсатын қояды.

Төртіншіден – дамыта оқыту жүйесінің нәтижелі болуы оқушы мен мұғалімнің арасындағы жаңаша қарым-қатынасы арқасында ғана өз жемісін береді. Сол себепті дәстүрлі жүйедегі әміршілдік стиль бұл жерде тиімсіз, оқушы – "орындаушы”, "мұғалімнің тасасындағы” объект емес. Ол өз пікірін ашық айта, ойын дәлелдей, дәйектей алатын, сонымен қатар басқаның да ойын тыңдап, көзқарасын құрметтей білуге үйренген жаңа сападағы тұлға болып табылады.

Қазіргі кезеңде оқытушылар білім беруде 50-ден астам жаңа технологияларды қолданады екен. Ондағы басты мақсаттардың бірі – оқушының білімге деген қызығушылығын оята білу. «Балаға күштеп білім беруден гөрі, оның білімге деген құштарлығын ояту – ең маңызды мақсат»,- деген болатын белгілі педагог К.Д.Ушинский.

Дамыта оқыту технологиясын басшылыққа ала отырып, менің сабақтарымда алға қоятын басты мақсаттарымның бірі – оқушыны оқу ісіне қызықтыратындай, оған қабілетін арттыратындай жағдай туғызу.

Біріншіден, дамыта оқытуда білім даяр күйінде берілмейді, оған оқушы өз әрекеті арқылы жетеді. Мәселені өз беттерінше шешуге талпынады. Сөйтіп, өздерінің нені жеткіліксіз білетіндіктерін сезіну арқылы сабаққа деген қызығушылығы оянады, ішкі түрткілер пайда болады.

Екіншіден, дамыта оқытуда әр оқушы өз деңгейіне дейін дамуға қол жеткізе алады. «Жақсы оқушы», «жаман оқушы» деген ұғымның болмауы оларды танымдық әрекеттерге ұмтылдырады, қызығушылығын арттырады. Яғни оқытушы «білім бұлағы» емес, «сол білім бұлағына жеткізуші» болу керек. Оқушыны ынталандыру, пәнге деген қызығушылығын арттыру мақсатында сабақтарымда жиі қолданатын кейбір әдіс-тәсілдерге тоқталмақшымын.

Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту. Әр оқушы неғұрлым ілгерілендірілген деңгейге жетуге талпынады.

Сабақтарда тақырыпқа байланысты сызбаларды, кестелерді оқушылардың өздерімен бірігіп құрастыру да белгілі бір деңгейде олардың қызығушылығын оятуға ықпал етеді. Мысалы, «Сөз таптары», «Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері», «Жұрнақтар», «Жалғаулар», т.б. топтастыру модельдері 3 ДП А тобының студенттерімен бірігіп құрастырылды.

Мультимедианы, оқытудың техникалық құралдарын қолдану арқылы тақырыпқа қатысты слайдтар, аудио, бейнежазбаларды көрсету сабақтың мазмұнын арттырады. Мысалы, мұражайларға, мұрағатқа саяхат сабақтар оқушылардың тікелей бақылауы мен зерттеуіне бағытталып жүргізіледі. Нәтижесінде өздері де әр түрлі слайдтар, бейнетүсірілімдер, альбомдар әзірлеп, шығарма, эссе жазумен қорытындылайды. (Абай мұражайынан бейнетүсірілімнен үзінді көрсетіледі). Немесе, іс қағаздарын жүргізу пәні сабақтарында жекелеген құжат түрлері, олармен жұмысты ұйымдастыру бойынша түсірілген бейнетүсірілімдер де жинақталған. Ондай бейнетүсірілімдерді жоғары курс студенттеріне жекелеген арнайы тапсырма беру арқылы да дайындатуға болады. Мысалы, Семей көлік колледжіндегі қабылдау бөлмесінен өзіміздің түлегіміз Нұржаубаева Назеркенің телефонхатты қабылдау, жіберу, тіркеу, факс құжаттарын қабылдау, жіберу сияқты жағдаяттар сәтті түсірілген.

Пәнге деген қызығушылықты арттыруда ең көп қолданылатын тиімді тәсілдердің бірі – сабақтарда ойын элементтерін қолдану. Ойынның түрлері көп. Мен өз сабақтарымда қолданатын кейбір түрлеріне тоқталатын болсам:

А) дидактикалық ойындар – «Ойлан, тап!», «Кім жылдам?», «Сұраққа мақалмен жауап бер», «Сиқырлы сандық», т.б. Мәселен, орыс топтарында кәсіптік қазақ тілінен «Ойлан, тап!» ойыны. Ойынның шарты:

1. Балаларды оқуға шақырған.

2. Оқулық жазған.

3. Қазақ даласында мектептер ашқан.

4. Тұңғыш ағартушы-педагог.

Бұл кім, тауып көрші? Дұрыс тапқанда, бүгінгі сабағымыздың лексикалық тақырыбы шығады. (Ы.Алтынсариннің суреті).

«Сұраққа мақалмен жауап бер» ойыны негізінен сол топтардағы қазақ мектебін бітіріп келген студенттермен ойналады. Мамандыққа байланысты мақал-мәтелдерді кім көп білетіндігі анықталады. Білсе, орыс тіліндегі баламасын да…