Қатысым әдісі арқылы мәтінді дамыта оқыту мақаласы

Қатысым әдісі арқылы мәтінді дамыта оқыту

Соңғы жылдары қазақ тілін оқыту мәселесі жаңа бір белеске көтерілді. Атап айтқанда, түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, оқытудың жаңа әдіс-тәсілдері жазылуда. Осыған орай педагогтардың, әдіскерлердің, психологтардың, ғылыми-педагогикалық зерттеу орталықтары қызметкерлерінің басты бағыттарының өзегі бастауыш сыныптарда тілді оқытуды ұтымды әдістермен тығыз байланысты жүргізуде. Сондай әдістердің бірі – бастауыш мектептерде қазақ тілін қатысым әдісі арқылы оқыту.

Қазақ тілі әдістемесі ғылымында қатысым әдісінің іргетасын қалаған ғалым Ф.Ш.Оразбаева оның өзіндік алты түрлі белгілерін көрсетті және оған мынадай анықтама берді: «Қатысым әдісі дегеніміз – оқушы мен оқытушының тікелей қарым-қатынасы арқылы жүзеге асатын; белгілі бір тілде сөйлеу мәнерін қалыптастыратын; тілдік қатынас пен әдістемелік категорияларына тән басты белгілер мен қағидалардың жүйесінен тұратын; тіл үйретудің тиімді жолдарын тоғыстыра келіп, тілді қарым-қатынас құралы ретінде іс жүзіне асыратын әдістің түрі».

Қатысым әдісімен оқыту барысында балалар бір-біріне өз ойларын толық әрі жатық та көркем етіп айтуды үйренеді. Айтар ойын қысылмай еркін жеткізуге төселеді. Сөйлемдерді бір сөзді қайталай бермей, жүйелі түрде өзара байланысқан сөз тіркестері арқылы құрайды. Сөздік қоры молаяды, тілі дамиды, дүниетанымы кеңиді. Яғни, қатысым әдісі баланың жеке тұлға болып қалыптасуына толық жағдай жасайды. Алған білімдерін өмірде, тілдік қатысым барысында қолдана білуге машықтандырады.

Бастауыш мектептің оқулықтарында қолданылған тілдік және қатысымдық бірліктерді өзара байланыстыра оқыту қатысым әдісі туралы, осы әдіс арқылы оқыту мәселесі жайлы, оның теориясы мен бастауыш мектепте меңгерілетін құзіреттіліктер; қатысым әдісімен мәтінді оқыту барысында тіл дамыту; сөздік қорды молайту, оқушыларды жеке тұлға ретінде қалыптастыру жұмыстарында айрықша маңызды орын алады.

Кейінгі жылдары мектептерде тіл дамытуда әр түрлі тиімді әдістер қарастырылуда. Солардың бірі – тілдегі басты қатысымдық бірлік мәтіндер арқылы тіл дамыту.

Қатысым әдісі арқылы оқыту дегеніміз – теориялық және білімдік оқу мазмұны іске асатын, оқушыларда өмірлік білім дағдылары мен жүйелі білімді қалыптастыратын, шығармашылық амал-тәсілдерді қамтитын, мәнерлі де еркін әрі жатық сөйлеуге, өз ойын толық, дұрыс жеткізуге баулитын оқытудың түрі.

Қатысымдық бірліктер және оларды оқыту әдістері сөз етіледі. Тілдік қатысым: оқылым, жазылым, тыңдалым, айтылым мен тілдесім тілді меңгеруге бағытталған әрекет болғандықтан тіл білімімен тығыз байланысты. Себебі, тілдік бірліктер дегеніміз – фонетикалық, лексикалық, грамматикалық қасиеттерге ие, өзіндік таңбалық сипаты бар, адамның өмір

сүруі мен тілінің дамуына қызмет ететін тілдің құрылымдық бірліктері. Қатысымдық бірліктер – белгілі бір ойды хабарлау мен қабылдау қасиеті, қарым-қатынастық, қоғамдық-әлеуметтік мәні бар бірліктер.

Қатысымдық бірліктер мен тілдік бірліктер өзара тығыз байланысты және олардың өзіндік ерекшеліктері де бар. Тілдік бірліктер бір ғана субъектіге тән болса, қатысымдық бірліктер жалпы тілдік қарым-қатынасқа тән.

Тілдік қатысым арқылы тілді меңгертетін қатысымдық бірліктер: морфема, сөз, фразеологиялық тіркес, сөйлем және мәтін. Бұлардың ішіндегі катысым әрекеттерінің ең басты көрсеткіші – мәтін. Тілдегі сөз, сөз тіркесі мен сөйлемдерді жүйелі қолданудың негізінде мәтін түзіледі.

Мәтінді оқытудағы ең басты мақсат баланы сөйлете білу болса, бұл ретте айтылым, тыңдалым, тілдесім әрекеттерінің ролі ерекше. А.В.Текучевтің «Баланың актив сөздігі неғұрлым бай болса, оның сөйлеуі соғұрлым мазмұнды, әрі түсінікті болады», – дегеніндей сөздік қоры неғұрлым мол оқушының ойын анық та нақты әрі көркем жеткізуге мүмкіндігі де соғұрлым мол болады. Олай болса, жаңа буын оқу әдістерінің оқыту үдерісіндегі қызметі орасан зор. Олар арқылы балалардың дағдысы мен икемділігі қалыптасады, дүниетанымы кеңиді, сөздік қоры молайып, сөйлеу мәдениеті жетіледі, өз жұмысын алдын ала жоспарлауды үйренеді, сауатты жазу мен оқуға, өзін-өзі бақылауға дағдыланады, бұның бәрі жоғарыда айтылған қатысымдық бірліктерді қатысым әдісі арқылы оқытуда жүзеге асады.

Қазақ лингвистикасында мәтінді арнайы зерттеген ғалым – А.Қ.Жұбанов, ол мәтінді компьютерге енгізу жолдарын, яғни семантикалық кодтарды белгіледі.

Т.М.Әбдікәрім мәтіннің лингвистикалық және коммуникативтік белгілерін анықтап, мәтіннің құрамдық бөліктерінің бес түрлі түзілімдерден тұратынын айта келіп, мәтіннің танымдық теориясының негізгі қағидаларын айқындады. О.И.Москальская, Б.Шалабаев, Т.А.Ладыженская, Б.Ысқақ т.б. ғалымдар мәтінді әдебиет теориясы мен әдебиеттану тұрғысынан қарастырды.

Бастауыш сынып оқушыларының тілін жетілдіруде, байланыстырып сөйлеуді дамытуда, әсіресе мазмұндама мен шығарма жазуға үйрету үшін сөз тіркестері, жай сөйлем мен құрмалас сөйлем синтаксистерін, жалпы тілдік қатысымды біліп қою жеткіліксіз, өйткені жұмыстың бұл түрлерінде оқушылар жеке-жеке сөйлемдер құрастырып қана қоймайды, сонымен қатар, тұтас мәтін құраулары тиіс. Себебі тілдік қатынасты жүзеге асыратын қатысымдық бірліктердің ең жоғарғы сатысы – мәтін. Өйткені ол – қатысымдық бірліктердің: сөздердің, фразеологиялық тіркестердің және сөйлемдердің жиынтығы. Балалардың жас және психологиялық ерекшелігіне қарай мәтіннің көлемі әр сыныпта әр түрлі болады. Сондай-ақ бұл мәселе оқулықтың түріне де байланысты. Мысалы, жаңа буын «Қазақ тілі» оқулығы мен «Ана тілі» оқулықтарында берген мәтіндердің екеуі екі бөлек. Оқулықта берілген теориялық материал мен мәтін қандай да бір