Дәрілік қырмызыгүлдің өсу биологиясы ғылыми жұмысы

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Бағыты: Өсімдіктер дүниесімен танысу

Секция: Биология

Тақырыбы:

Дәрілік қырмызыгүл

тұқымының өсу биологиясы,

тұқымның өнімділігі

Авторы:

Жетекшісі: Карибаева Перизат Сериковна

2018-2019 оқу жылы

Пікір

Оқушы өзінің «Дәрілік қырмызыгүл тұқымының өсу биологиясы, тұқымның өнімділігі» атты зерттеу жұмысында көп ізденген, өзіндік зерттеулерін сапалы жүргізген. Ол 1 апта ішінде дәрілік қырмызыгүл тұқымына тәжірибе жасап үйренді, Петри табақшасына тұқымды салып өсіріп, нәтижесін күн сайын бақылап, арнайы күнделік басталып, оқушы оған тұқымның пішінін, көлемін, түсін, салмағын өлшеп, тұқымның энергия алмасуын, тұқымның морфологиясын, өсу динамикасын және өсу биологиясын 6 фаза бойынша бақылап, алынған нәтижелерге сараптама жүргізді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижесінде түрлі сандық, сапалық көрсеткіштер алынғандықтан кестелер мен графиктер құрылып сараланды. Дәрілік қырмызыгүл өсімдігінің ботаникалық сипаттамасы жасалынып, химиялық құрамы мен интрадукциясы, халықтық терапияда қолданылуы зерттеліп оқушының табиғатқа оның ішінде өсімдіктер әлеміне қызығушылығын арттырды. Бұл жұмыстың нәтижесі арқылы оқушылар өз бетімен үй жағдайында дәрілік қырмызыгүл өсімдігін өсіріп көбейту арқылы әрі сәндік мақсатта бау-бақшада өсіруге, әрі дәрі-дәрмек алуда мол тәжірибе жинақтайды. Өсімдік шикізатын тиімді әрі сапалы пайдаланып үйренуде осы ғылыми жұмыстың маңызы өте зор.

Мектеп директоры:

Пікір жазған:

Биология пәні мұғалімі:

Пікір

Оқушы өзінің «Дәрілік қырмызыгүл тұқымының өсу биологиясы, тұқымның өнімділігі» атты зерттеу жұмысында көп ізденген, өзіндік зерттеулерін сапалы жүргізген. Ол 1 апта ішінде дәрілік қырмызыгүл тұқымына тәжірибе жасап үйренді, Петри табақшасына тұқымды салып өсіріп, нәтижесін күн сайын бақылап, арнайы күнделік басталып, оқушы оған тұқымның пішінін, көлемін, түсін, салмағын өлшеп, тұқымның энергия алмасуын, тұқымның морфологиясын, өсу динамикасын және өсу биологиясын 6 фаза бойынша бақылап, алынған нәтижелерге сараптама жүргізді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижесінде түрлі сандық, сапалық көрсеткіштер алынғандықтан кестелер мен графиктер құрылып сараланды. Дәрілік қырмызыгүл өсімдігінің ботаникалық сипаттамасы жасалынып, химиялық құрамы мен интрадукциясы, халықтық терапияда қолданылуы зерттеліп оқушының табиғатқа оның ішінде өсімдіктер әлеміне қызығушылығын арттырды. Бұл жұмыстың нәтижесі арқылы оқушылар өз бетімен үй жағдайында дәрілік қырмызыгүл өсімдігін өсіріп көбейту арқылы әрі сәндік мақсатта бау-бақшада өсіруге, әрі дәрі-дәрмек алуда мол тәжірибе жинақтайды. Өсімдік шикізатын тиімді әрі сапалы пайдаланып үйренуде осы ғылыми жұмыстың маңызы өте зор.

Мектеп директоры:

Пікір жазған:

Биология пәні мұғалімі:

Аннотация

Қазіргі кезде республикамызда халық шаруашылығының дамуына байланысты шикізат көзі ретінде көпшілік дәрі-дәрмектік т.б. әр түрлі өңдіріс саласында қолданылатын пайдалы өсімдіктерге сұраныс күннен күнге арта түсуде. Осыған байланысты ботаниктердің, фитохимиктердің, фармакологтардың алдына қойған ең өзекті мәселелерінің бірі – табиғатта кездесетін пайдалы өсімдіктердің таралуын, кездесу жолдарын, құрамын, қорын, қолданылуын т.б. жан-жақты зерттеп, медицинада, тамақ шаруашылығында, басқа да өндіріс саласында тиімді пайдалану.

Халық санының өсуіне байланысты жабайы өсетін кейбір пайдалы өсімдіктерді ысырапсыз қолданудан олардың қоры күннен-күнге азаюда, нәтижесінде жекелеген түрлер ғана емес, сондай-ақ өсімдіктер бірлестігінің өзі мүлдем жойылып кету қаупінде тұр.

Өсімдіктер әлемінің әртүрлілігін сақтауда, Қазақстанның әртүрлі географиялық аймақтарында кездесетін жекелеген аудандардың өсімдіктер бірлестігіндегі пайдалы өсімдіктерді зерттеудің практикалық маңызы ерекше. Осындай жұмыстардың қатарына әрі пайдалы, әрі дәрілік қырмызыгүл (колендула) өсімдігі зерттеу жұмысы жатады.

Бұл зерттеу жұмысында Дәрілік қырмызыгүл тұқымына тәжірибе жасалып, тұқымның өсу биологиясы мен тұқымның өнімділігі жан-жақты зерттелген. Дәрілік қырмызыгүл өсімдігінің ботаникалық сипаттамасы жасалынып, химиялық құрамы мен интрадукциясы, халықтық терапияда қолданылуы зерттеліп оқушының табиғатқа оның ішінде өсімдіктер әлеміне қызығушылығын арттырды.

Зерттеудің өзектілігі:

Өсімдіктер әлемінің әртүрлілігін сақтауда, Қазақстанның әртүрлі географиялық аймақтарында кездесетін жекелеген аудандардың өсімдіктер бірлестігіндегі пайдалы өсімдіктерді зерттеудің практикалық маңызы ерекше. Халық шаруашылығының әр түрлі салаларының, медицинаның қарқынды дамуына байланысты, еліміздің табиғи фитоценоздарындағы өсімдіктерді жан-жақты зерттеу, яғни жабайы пайдалы өсімдіктерді іздестіру, олардың жаңа түрлерін табу, тұқымын өсіру арқылы өсу биологиясын анықтау ботаникалық ғылыми зерттеу жұмыстарының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Зерттеудің мақсаты: Дәрілік қырмызыгүл тұқымының өсу биологиясын және тұқымның өнімділігін анықтау.

Зерттеу нысаны: Дәрілік қырмызыгүл өсімдігінің әртүрлі пішіндегі тұқымдары болып табылады.

Зерттеу әдістері: Дәрілік қырмызыгүл тұқымының морфологиялық көрсеткіштерін алу үшін біз лабораториялық жағдайда бинокулярлы микроскоп МБС-1, Овчарованың нұсқауымен 80 реттік үлкейткішпен және абсолютті салмағын А.А.Лишук әдісімен зерттедік.

Жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Жоспар:

Кіріспе

Негізгі бөлім

Қорытынды бөлім

I. Кіріспе

Дәрілік қырмызыгүлдің ботаникалық сипаттамасы.

1.1. Дәрілік қырмызыгүлдің систематикасы.

Бөлім: Magnoliophyta - Жабықтұқымды

Класс:Magnoliopsida - Қосжарнақты

Қатар:Asterales - Астрагүлді

Тұқымдасы:Asteraceae - Астра тұқымдасы

Туысы: Caléndula - Қырмызыгүл

Түрі: Caléndula officinális - Дәрілік қырмызыгүл.

Сурет № 1 Гүлдеу кезіндегі қырмызыгүл

Дәрілік қырмызыгүл (лат. Calеndula officinаlis ) — бір жылдық сарғыш түсті гүлдері бар шөптектес өсімдік, Астра (Asteraceae) тұқымдасына жатады. Гүлшоғыры - ірілеу келген көпгүлді диаметрі 5 см дейін жететін себет, жиектерінде 1-2 қатар болып орналасқан ұзарған жапырақшалары бар. Сыртқы гүлдері (тіл тәрізді), ал ішкі гүлдері түтік тәрізді. Тіл тәрізді гүлдері – сарғыш, сарғыш-қызыл түсті беткі жағы жылтыр. Түтік тәрізді гүлдері – ұсақ, сары, қою-қоңыр түсті. Гүлдеу мерзімі – шілде-қараша айлары. Біржылдық тік сабақты биіктігі 20-75 см дейін жететін дәрілік өсімдік. Сабағы жуандау, ақшыл-жасыл түсті, жабысқақ төмен түсіп тұратын түктері бар. Жапырағы- ұзарған сопақша келген жартылай отырыңқы, кезектесіп орналасқан, бүтін жиекті жай жапырақ. Жиектері бір қатарлы. Жемісі – әртүрлі пішінді және түрлі үлкендіктегі тұқымдар. Қырмывзыгүлдің сабағы, жапырағы, гүлдері де жағымды хош иіс бөледі.

Көбеюі – тек ең төменгі температура - 4-60С ал қалыпты температура 20-250С тұқымдары арқылы. Дәрілік өсімдік болғандықтан арнайы өндірістік орындарда өсіріледі. Жарықсүйгіш, суыққа төзімді (-50С аязға шыдамды келетін) өсімдік. Қырмызыгүлді ерте көктемде отырғызады. Өскіндері тек 10-15 күннен кейін шыға бастайды. Бутон беру дәуірі 35-40 күнде, жаппай гүлдеуі тек 65-75 күн өткен соң. Тұқымның техникалық пісіп жетілуі егілгеннен соң 100-200 күндей уақыт өткенде. 1000 тұқымның салмағы - 7-15 г.

Сурет № 2. Дәрілік қырмызыгүл.

Сурет № 3. Дәрілік қырмызыгүлдің жалпы көрінісі.

1.2. Химиялық құрамы.

Дәрілік қырмызыгүлдің жерасты мүшесінде иілік заттар, фитонцидтер, тұқымында – майлар және алколойдтар, гүлінде – эфир майлары, каротинойдтар (α мен β каротинойдтары, ликопин, лютеин, виолаксантин және т.б.), флаванойдтар, сапониндер, сависиль қышқылы, шайыр, органикалық қышқылдар, алколойдтар. Гүлшоғырында – 3%-ға жуық каротинойдтар, цитраксантин, ликопин, киалоксантин, рубиксантин, флавохром т.б., эфир майлары – 0,01%, қышқылдар: алма қышқылы, пентадецил және салицил –

6-8%, сөлдер – 4% -ға дейін, шайыр – 3,4%, иілік заттар – 6,1%.

1.3. Қолданылуы.

Дәрілік қырмызыгүл 12-20 түрге жіктеледі.

Дәрілік қырмызыгүлден дайындалған препараттарды орталық жүйке жүйесіне, түрлі жарақаттарды емдеу үшін, бактерияларды, салқын тиген жағдайда, ангина, ішек-қарын жолдарын емдеуде, бауыр қызметін жақсартуда, ал маздары – жарақаттарды дезинфекция жасауда, түрлі дәрежедегі күйіктерді емдеуде қолданады. Мысалы, «Калефлон» препараты язваға қарсы препарат болып табылады. Сонымен қоса қырмызыгүлді ароматизатор, яғни түрлі тағамдарға, салаттарға, кептірілген тағамдарға дәмдеуіш ретінде майлардың және түрлі сұйықтықтардың бояуы есебінде де қолданылады. Халықтық фитотерапияда тамыр тұнбасын тіс ауруларында, іш өтуге, асқазан ауруларына, зәр шығару органдарының ауруларына.

1.4. Интрадукциясы.

Жабай түрде қырмызыгүл Оңтүстік Америкада, Жерорта теңізінде, Қиыр Шығыста таралған. Ал Украйнада арнайы маманданған савхоздарда, зерттеу станцияларында және сәндік мақсатта дәрілік түрлері өседі. Селекционерлер қырмызыгүлдің көптеген түрлерін анықтаған. Қырмызыгүлдің сорттары көп және өте адемі гүлшоғыры болуына байланысты гүлзарларда көптеп өсіріледі. Сарғыш алтын түсті және ақ гүлдері бар түрлері де кездеседі. Қырмызыгүлдің отаны – Оңтүстік Европа. Ал Рессей, Қазақстан және басқа да мамлекеттерде бұл өсімдік сәндік мақсатта өсіріліп келеді. 20-дан аса түрі бар. Жерорта теңізінде, Иранның шығысында, Орталық Европада, Рессейде – 4 түрі белгілі. Осы аталған аймақтарда қырмызыгүл теңіз жағалауларында, бұталардың, шатқалдардың арасында, кейбір түрлері мысалы, дала қырмызыгүлі далалық жағдайда яғни жабайы түрде өседі. Ал бертін келе қырмызыгүлдің дәрілік қасиеті ашыла бастаған соң оны арнайы өндірістік орындарда,белгіленген жеке жерлерде дәрілік мақсатта өсіріле бастады.

II Негізгі бөлім

Біз 1 апта ішінде дәрілік қырмызыгүл тұқымына тәжірибе жасап үйрендік. Ол үшін тұқымның пішінін, көлемін, түсін, салмағын өлшедік. Тұқымның энергия алмасуын, тұқымның морфологиясын, өсу динамикасын және өсу биологиясын

6 фаза бойынша бақылап, алынған нәтижелерге сараптама жүргіздік.

2.1. Зерттеу нысаны және әдістері.

Біз практиканың алғашқы күні зерттеу нысаны мен әдістерімен таныстық. Зерттеу объектісі – дәрілік қырмызыгүл. Объектті зерттеу үшін біз тұқымның энергия алмасуын, тұқымның морфологиясын, өсу динамикасын, тұқымның өнімділігі және өсу биологиясын қарастырдық. Тұқымның өнімділігі – егілген тұқымдардың өнімділігін, оның биологиялық және шаруашылық құндылығын білдіретін ең негізгі көрсеткіш. Тұқымның өнімділігіне тұқымның өсу динамикасы яғни белгілі бір уақыт ішінде қарқынды шыққан сандық көрсеткіштері жатады. Тұқымның өнімділігінің пайыздық көрсеткіштері шыққан тұқымдардың жалпы санына байланысты белгіленеді. Зерттеуге алынған тұқымның өсу динамикасы мен өну қарқындылығы мынадай әдістерді қолдану арқылы жүзеге асты. Олар: Зорина, Кабанов, Фирсова, Оваров әдістері.

Дәрілік қырмызыгүл тұқымының морфологиялық көрсеткіштерін алу үшін біз лабораториялық жағдайда бинокулярлы микроскоп МБС-1, Овчарованың нұсқауымен 80 реттік үлкейткішпен және (1000 тұқымның) абсолютті салмағын А.А.Лишук әдісімен зерттедік.

Зерттеу объектісі тұқымды Петри табақшасында өсіру үшін сұрыпталған және саналған қырмызыгүл өсімдігінің 4 реттік қайталама бойынша 15 тұқымнан алынды. Тұқымды Петри табақшасына отырғызбастан бұрын табақшаны спиртпен өңдеп алдық. Тұқымдарды 2 қабатталған сорғыш қағаздың үстіне ретпен жайлап орналастырамыз да, тамшылатып дистильденген сумен суарамыз. Лабораториялық жағдайда тұқымдарды бөлме температурасы 18-250С өсіреміз.

Қырмызыгүл тұқымының өсу динамикасын анықтауда тұқымдарды арнайы жарық жақсы түсетін және мүлдем түспейтін орында өсіріп бақыладық. Өскен өскіндерді тұқымның алғашқы күндерінен бастап бақылап, тұқымның өсу фазаларын және өсу қарқындылығын белгілеп, тірі объектілердің суретін салдық.

Алынған статистикалық мәліметтер мен эксперименттерді Зайцева мен Удольская әдістерімен мынадай формула бойынша есептедік:

2.2 Дәрілік қырмызыгүл тұқымының морфологиялық көрсеткіштері.

Қырмызыгүл тұқымын зерттеу кезінде мынадай морфологиялық көрсеткіштерді байқадық. Олар: тұқымның түсі, пішіні, ұзындығы , абсолюттік салмағы.

Кесте № 1

Белгілері

Дәрілік қырмызыгүл

Тұқымның түсі

Сарғылт-қоңыр түсті.

Тұқымның пішіні

Жарты ай тәрізді. Кейбір түрлері сақина тәрізді болып келген. Сыртқы бетінде арқа жағында айдар тәрізді өсінділері бар.

Тұқымның ұзындығы

5-8 мм

Тұқымның ені

3мм

Абсолюттік салмағы

1000 тұқымға 10-14 грамм.

2.3. Дәрілік қырмызыгүл тұқымының өсу биолдогиясы.

Қырмызыгүл тұқымының өсу биологиясын анықтауда негізгі 6 фазаны бөліп қарастырдық. Оларға төмендегі фазаларды жатқызамыз:

тұқымның сіңірілуі;

алғашқы өскіннің пайда болуы;

гипокотилдің пайда болуы;

жалған жапырақтың пайда болуы;

жалған жапырақтың пайда болуы, гипокотильдің ұзаруы;

алғашқы нағыз жапырақтың пайда болуы.