Жергілікті жердің дәрілік өсімдіктері зерттеу жұмысы

Солтүстік Қазақстан облысы

Ақжар ауданы

Бестерек орта мектебі

Жобаның авторы: Шамшиден Мархаба. 7 - сынып.

Жобаның бағыты: жаратылыстану

Жоба жетекшісі: Билеухан Айнур.

Биология пәнінің мұғалімі.

Талшық селосы - 2015 жыл.

АННОТАЦИЯ

Зерттеу мақсаты:

Жергілікті жерде өсетін өсімдіктердің қасиеттерін зерттеп, оны күнделікті тұрмыста қолдану.

Болжам:

Жергілікті жерде өсетін өсімдіктерді дәрі ретінде пайдалансақ біріншіден денсаулыққа пайдалы (құрамында химиялық қоспалары жоқ), екіншіден қаржымыз үнемделуші еді.

Зерттеу кезеңдері:

Әдебиеттерге шолу.

Қажетті мәліметтерді іздестіру, яғни медицина қызметкерлерімен кездесу, ауыл адамдарымен жолығу.

Бағдарламаның жобасын жасау.

Жасалған жұмыстарға қорытынды жасау.

Жаңалық:

Жергілікті жердің өсімдіктерін пайдаланып дәрі – дәрмек жасау бағдарламасы жасалды

Қорытынды және нәтиже:

Жергілікті жердің өсімдіктерін пайдаланып дәрі – дәрмек жасау бағдарламасы жасалды және бағдарлама жобасын ұсындым.

Annotation

The aims of research:

In given scientific work explored local medicinal herbs and way use them.

Prediction:

If we use the local medicinal herbs they useful (without chemical additives) and available.

Periods of the research:

1. Using literature;

2. Getting information for scientific work;

3. Building of the scheme of the program;

4. Doing conclusion.

Innovation:

The formed program of preparation medicine with use local medicinal rubbed.

Conclusion and result:

It Is formed and prepared program of preparation medicine with use local medicinal rubbed.

ЖЕТЕКШІ ПІКІРІ

«Жергілікті жердің дәрілік өсімдіктері» тақырыбы бойынша 7- сынып оқушылары Шамшиден Мархабаның жұмысына пікір:

Бестерек орта мектебінің 7 – сынып оқушысы Шамшиден Мархаба биология пәнінен «Жергілікті жердің дәрілік өсімдіктері» атты тақырыпқа ғылыми зерттеу жұмысын жүргізді. Ол өз жұмысында дәрілік өсімдіктердің құрамы мен емдік қасиеттерін зерттеді.

Жұмыс екі бөлімнен тұрады: теориялық және эксприменттік.

Шамшиден Мархаба осы тақырыпты зерттеу барысында өз жобасына керекті құнды материалдарды тауып жинақтап сол материалдар ішінен өз тақырыбына сай материалдарды саралай білді. Жергілікті жердің дәрілік өсімдіктерінің маңыздылығын, оларды пайдалану жолдарын, өсімдіктердің адам ағзасы үшін маңыздылығын толығымен білді.

Жұмыс мектепішілік конференцияда тыңдалды

Биология пәнінің мұғалімі : Билеухан Айнур

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

І Зерттеу бөлімі

Дәрілік өсімдікті жинау.

Дәрілік өсімдіктерді кептіру.

Дәрілерді өңдеу және жасау.

1. 4 Өңделген дәрілердің түрлері.

1.5 Дәрілік өсімдіктердің құрамында болатын биологиялық әсерлі заттар.

1.6 Жергілікті дәрілік өсімдіктерге қысқаша сипаттама.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

Қазақ емшілігіне ұдайы қолданылатын дәрілер.

Биология және салауаттылық негізі. (Ғылыми педагогикалық журнал)

Школьный Атлас – определитель высших растений. (Издательство «Просвещение» 1985 г )

Өсімдіктану

Газеттер қиындылары.

Қазақстан Энциклопедиясы

«Қазақстанның дәрілік өсімдіктері» К.В. Доброхотова, В.В.Чудинов.

Қосымша

КІРІСПЕ

Жұмыстың өзектілігі:

Қазақ емшілері мен дәрігерлерінің қазіргі кезге дейінгі даму тарихына көз жібергенде, әлемге әйгілі Әбу-Насыр Әл Фараби (870-950), Әбу-Әли Әбін-сина(980-1037) қатарлы ұлағатты ғалымдарымыз ел жүрегіне лайықты орын алып келеді.Осыдан ұлы адамдар өздерінің қажырлы еңбектері арқылы ұлттымыздың ежелгі медицина ғылымының негізін қалады.

Қазақ емшілігі қазақ халқының ұлт болып қалыптасуынан бұрын пайда болған. Айталық, түрік тайпаларының Тақар, Қарамук мәдениеті дәуіріндегі Масагет,Сармат,Іскет,Үйсін, Кахас,Қыпшақ тайпалары кезінде-ақ адамдардың ауру- сырқауларымен күрес жасау тарихы басталған яғни дәрілік шөптер арқылы емдеуді қолға алған. Кейінгі жылдары медицина ғылымында шөптердің емдік қасиеттеріне, олардың кеңінен пайдаланылуға ерекше назар аударуда.Қазіргі кезде шөппен емдеу- фитотерапияны үй жағдайында кеңінен қолдануға мүмкіндік жеткілікті.Ол үшін «дәрісіз ем- домды» дәрілік өсімдіктерден іздеуіміз керек. Бұған дәлел халық нақылы «Дана көптен шығады, дәрі шөптен шығады». Шындығында өзіміз табиғат берген байлыққа көңіл аудара бермейміз. Сол байлықтардың бірі емдік шөптер.

Елімізде өсетін 20 мыңнан астам өсімдік түрлерінің 2500 –нің шипалық маңызы бар, бұнның 600-ге жуық түрін дәрі дайындауға шикізат ретінде пйдалануға болады. Қазақстанда өсетін 6000-жуық өсімдік түрінің 500-і дәрілік өсімдіктерге жатады.

Жоба мақсаты:

Бүгінгі жас ұрпақ өз елінің,жерінде қандай өсімдіктер өсетіндігін, олардың қандай пайдасы бар екендігін зерттеу арқылы емдік қасиеттерін біліп, одан сабақ алу. Жергілікті жердің өсімдіктерін дәрі ретінде қолдану денсаулыққа шипа болатындығын насихаттау.

Міндеттері:

Дәрілік өсімдіктердің қандай мүшесін пайдалануды меңгеру.

Дәрілік өсімдіктерді практикалық тәжірибеге негіздеп дамыту.

Дәрілік өсімдіктердің келешектегі маңызын білу.

Қазақстанда кедесетін өсімдіктердісоның соның ішінде емдік қасиеттері бар шөптерді зерттей отырып, оның емдік қасиетін, халық шаруашылығындағы маңызын біле отырып, өсімдіктерді қорғау және мақтан тұту.

Міндеттерді шешу тәсілдері.

1.Міндеттерді шешу үшін тақырыпқа байланысты материалдар

жинақтап, олардың ішінен қажетті материалдарды саралап алдым.

2. Дәрілік өсімдіктердің маңызы туралы бағдарламаның

жобасын ұсындым.

І ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ

1.1 Дәрілік өсімдікті жинау.

Өсімдіктердің дәріге қолданылмайтын бөлімдерін, топырақ, балшық, секілді лас нәрселерден тазарту.

1.2 Дәрілік өсімдіктерді кептіру.

Дәрілік өсімдіктерді кептіргенде көлеңкелі жерлерде кептіріледі. Күнге кептіргенде тамыры мен сабағын,ал көлеңкеде жапырағы мен гүлін кептіреді.

1.3 Дәрілерді өңдеу және жасау.

Дәрілерді өңдеу алдында оның улы, улы емес екендігін анықтау.

Улы өсімдіктердің улы күшін төмендету (қуыру,пісіру,қайнату)

1.4 Өңделген дәрілердің түрлері:

а) қайнатпа дәрі

ә) ұнтақ дәрі

1.5 Дәрілік өсімдіктердің құрамында болатын биологиялық әсерлі заттар:

а)алкалоидтер

ә)глюкозиттер

б)эфир майлары

в)витаминдер

1.6 Жергілікті дәрілік өсімдіктерге қысқаша сипаттама.

Аққайың - береза белая - Betula alba

Ерекшелігі: Көрнекті діңі бар, күзде жапырақ төгетін ағаш.Ақ қайыңның қабығы бозғылт ақ түсті, көп қабатты қабықтардан құралады.Қабығы оңай сыдырылады.Ішкі қабығы ақшыл сары түсті келеді.Ақ қайыңның жапырағы кезектесіп орналасады.Көбінесе 2 жапырағы бір жерде топтасып өседі.Жұмыртқа формалы сопақтау келеді.Жапырақ жиегінде ірілі-ұсақты аралас, ара тістері болады.Масақ гүл шоғыры қолтықтай немесе басыңда өседі.Жемісі, масағы салбырап тұрады.Кішкене жаңғақ жеміс қабатталып орналасқан.Сары қоңыр түсті келеді.

Өсетін орындары: Көбінесе, таулы, қалың ормандарда өзен аңғарларында, қылқан жапырақты орман шетінде еседі. Бүкіл Шынжаңның тауларына таралған.

Жинау және өңдеу: Қайыңтозы, жапырағы ,сұйықтығы дәрі болады.

Ағашты кескенде қайыңтозды сыдырып алып кептіреді.Шикідей немесе күйдіріп әзірлейді.

Қасиеті: Ыстықты басып, уытты қайтарады. Жөтелді тоқтатады. Жел-құзды айдайды, денеңі қуаттандырады.

Аққайың жапырағы

1.Аққайың жапырағы әбден пысқанда, немесе сарғайған кезде аз мөлшерде қайнатып ішсе, несепті айдайды.

2.Өнебойды жел-құз алып,дене сырқырап ауырғанда 7-8-айдағы аққайың жапырағына бұлаунады.

Әзірлеу тәсілі: Екі қапқа бұтағынан сындырылған аққайың жапырағын толтырады, қаптын аузын тігіп, сыртынан бірнеше рет су шашып орап, күн нұрына тастап қойса, жапырақ қызып борсиды да, көп мөлшерде жылу шығарады. Науқас адамның төсегінің үстіне бір қабын төгіп жаймалап, оның үстіне жаялық салады. Екінші қабын шүберектен тігілген көрпенің ішіне салып, науқас адамның үстіне жауып қымтайды.Жарты сағат мөлшерінде ағыл-тегіл тер шығарады.Науқас адам сүйсінсе болғаны, емінің қонғаны. Осылайша 1 -3 сағаттан кейін суық тигізбей тазаланып киінеді.

Бұл –Аққайың бұлауы деп аталады. Бұлау артынан сорпалану, қымыз, айран сияқты ақ тағам ішіп, күтіну керек.

Аққайың шырыны

Жинау әдісі:5-айларда аққайың қабығын тілсе шырын ағады. Мұны ыңғайлы ыдысқа ағызып, құйып алады. Қазақта бұл-қайың сауу деп аталады.Ел аузында: Ашаршылықта қайың сауып жан шақырамыз деген тәмсіл осыдан қалған.Қазіргі заман ғылымы қайың шырының жеріне жете зерттеп,шырынның құрамын толық ашып шықты. Қайың шырыныңда қант, қышқыл болымсыз химиялық элементтер бар.Қант құрамында глюкоза (фруктоза) cахароза,малтоза қатарлылар бар. Қышқыл құрамында:жапырақ қышқылы секілді 10 түрлі қышқыл бар. Шырын құрамында оннеше минералдық элементтер, мәселен кальций,магний, натрий,калий,фосфор, мырыш ,темір,ковальт қатарлылар бар. Қайың шырыны дәрігерлікте кеңінен қолданылады.Сыртқы жарақаттарды, қан азайуды,сулы ісікті,туберкулез, қышыма, буын қабыну,қуық қабыну,бүйрекке тас байлану,кетеу(геморой)көз ауруларын емдеуге қолданылады.

Қайың қабығының құрамында:бетулен,жоғары дәрежелі май қышқылы, жұмсақ зат,сапоин,белок қатарлылар бар.

Жалбыз-Мята-Mentha

Жалбыз жайлы тағы бір сыр

Жалбыздың емдік қасиеті ертеден мәлім. Оны халық жүз бір ауруға ем дейді. «Жалбызды жерде жан қалады, ерменді жерде ер өлмейді» деген мәтел бұл өсімдіктің осындай қасиетіне байланысты айтылған болса керек.Жалбыз-ерінгүлділер тұқымдас, бұта тәрізді сұрғылт-жасыл түсті өсімдік. Сабағы төрт қырлы жапырақтары мен бұтақтары көп. Сопақша жапырақтарының ұзындығы 10 сантиметрге жуық. Гүлдері негізінен көк, күлгін түсті, аздаған ақ және алқызыл гүлдері де болуы мүмкін. Екі ерінді төмен қарай өсетін гүл қуашақтары бар. Жемісі-шар тәріздес төрт жаңғақ. Биіктігі-20-50 сантиметр.Маусым-шілде айларында гүлдейді.Қазақстанның оңтүстігінде кездеседі. Эфир майын алу және дәрі жасау үшін ол Молдавия мен Украинада, Краснодар өлкесінде өсіріледі.Химиялық құрамы: Жалбыз жапырақтарының құрамында эфир майы, илік заттар, алколоидтар мен кейбір қышқылдар бар.Қолданылуы: Емдік мақсатқа жалбыздың жапырақтарын пайдаланады. Оның тұнбасын залалсыздандыратын, тер басатын, ауруды асқындырмайтын дәрі ретінде ауыз уылғанда, қызыл иек қабынып, одан қан кеткенде, тіс ауырғанда, баспада, сондай-ақ жоғарғы тыныс жолдарының қабынуында ауызды және тамақты шаюға пайдаланады. Жалбызды булау, шаю және ванна жасау арқылы тері

Арша -можжевельник -Junірerus

Міндеттері:- Арша өсімдігіне қатысты кітаптармен, оқулықтармен, зерттеулермен танысу;- Аршаның түрлері, ерекшеліктері жайлы білімді тереңдету, халық медицинасында дәрілік өсімдік ретінде маңызы бүгінгі күнде де аса жоғары шипалы емдік қасиеттері туралы мағлұмат беру. Нәтижесі: Арша өсімдігін күнделікті тұрмыста әртүрлі жағдайда пайдалана білуді кеңінен тарату, халық арасында арша өсімдігі аурулардың алдын алу мәселелері бойынша түсіндіру жұмысын ұйымдастыруды жүзеге асыру; Ұсыныс: егер біз арша жайлы оқып білсек, онда бұл өсімдіктің көптеген сырларын ашу, мектеп ауласына көгалдандыру мақсатында көптеп отырғызуын ұйымдастыру. Аршаның емдік қасиеттері. Халық емінде арша жемісі ежелден-ақ несеп айдайтын және қуыққабынуын басатын дәрі ретінде қолданылып келеді. Өкпе, тері, астма ауруларын емдеген. Сонымен бірге аршаның жемісі ауыз қуысын дезинфекциялайды.

Қолданылуы. Арша ағашы жұмсақ, одан карандаш, домбыра, бесік жасалады. Қазақтар ас табақтарын арша ағашынан ойып жасаған.арша ағашының иісі қымыз иісіне ұқсас және мұндай табақта микробтар өсіп дамымайды. Сонымен бірге аршаның смоласын техникалық өңдеуден өткізу арқылы – сандарак алынады, ол ағашты лактауға қолданатын зат. Зеравшан аршасының өркенінен арша майы алынады, оның қасиеті әйнекке ұқсайды. Оны үлкен үлкейткішті микроскоптарда қолданылады.

Аршамен тіс тазалау пайдалы.

Ауырған адамды, үйді аршаның иісімен аластап, тазалайды.

Етті, қымыз пісетін сабаны аршаның түтініне ыстайды.

Құрғақ жөтелге аршаның түтіні бірден бір ем саналады.

Арша жапырақтары – буын аурулары мен бұлшық еттердің шаншып, сырқырап ауруына бірден-бір ем.

Арша дәні гастриттен құтқарады.

Кәрі қыз - старая дева - Lapulla

Күрделі гүлділер тұқымдасына жататын кәріқыз өсімдігі бір жылдық болып өседі. Биіктігі 50-70 см аралығында, жапырақтары жазылған алақан тәрізді үшбұрыштылау болып келеді. Оның жиектері ара тісті, жапырақ асты бозғылт, қатқыл түкшелері болады. Гүл шоғыры сабақ басында, жапырақ қолтығында өседі. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сыртын қатқыл тікендер қоршап тұрады. Соны жарып қараған адам оның ішінен күнбағыс тұқымына ұқсас екі тал дәнін көреді.

Ол жол жағасында, егістік басында, арасында, өзен бойларында өсе береді. Тұқымы топыраққа ілінсе болғаны жағдай талғамай көктейді. Жеміс береді.