Дене тәрбиесі сабағын әдістемелік тұрғыдан жаңғырту

Түстікбаев Нұрбол Әшімқұлұлы

Қазақстан Республикасы Тараз қаласы

Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті [email protected]

Дене тәрбиесі сабағының әдістемелік тұрғыдан жаңғыртылуы

Бүгінгі таңда елімізде білім беру мазмұны жаңа бағытқа бет бұрды. Елбасы Н.Назарбаев өз сөзінде: «Біз қазір «білім-ғылым-инновация» атты үштік үстемдік құратын постиндустриялық әлемге қарай бағыт алып барамыз», - деген болатын. Ендеше, еліміздің әлемдік үрдістерге енуі білім беру жүйесінің жаңа сапалық деңгейге өту қажеттілігін арттыруда екені түсінікті.Қазақстандық білім беру мен ғылым жүйесін жаңғыртудың қазіргі заманғы кезеңі әрбір адамның сапалы білімге қолжетімділігін, жаңа кәсіби дағдыларды алу, зерттеу және шығармашылық құзыреттерін дамыту мүмкіндіктерін көздейді. Республикамызда білім беру жаңа кезеңге көшуде.

Жаңартылған білім беру мазмұнын енгізуде орта білім беруде дене шынықтыру пәнін жүргізуде тиімді әдіс-тәсілдерді енгізу қажеттілігі туындады. Бүгінгі таңда дене шынықтыру пәні жаңа мазмұнда жасалған.

Еліміздің Президенті Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында — «Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен əл-ауқаты» тармағында «азаматтарымыздың өз өмірінің аяғына дейін сай болуы жəне оларды қоршаған ортаның таза болуы үшін азаматтарды салауатты өмір салтына əзірлеу» қажеттігі көрсетілген [1].

Дене тəрбиесі мен спорт қоғамдағы белгілі бір тарихи жағдайлардың жемісі ретінде адамдардың рухани қызметінің тарихи нəтижесінде пайда болған жиынтығын құрайды. Жыл сайын түрлі елдерде өткізіліп келе жатқан «Қазіргі қоғамдағы спорт», «Олимпиадалық спорт жəне баршаға арналған спорт» атты əлемдік конгресс жұмыстарында денсаулықты нығайту мен салауатты өмір салтын қалыптастыру саласында пайдалау мүмкіндігіне, əлеуметтік жəне ұлттық жағдайларда дене тəрбиесі мен спорт саласындағы ғылыми зерттеулерді қолдануды жинақтаудың маңызына үлкен мəн берілді.

Дене тəрбиесі мен спорт элементтері адамзат қоғамы пайда болған кезден бастап өмір сүріп келеді. Түрлі ойындар мен жарыстардың көмегі арқылы əлеуметтік байланыстар орнап, тəжірибе алмасу шеңбері кеңейе түсетін.

Дене тəрбиесі мен спорт дене шынықтырудың жүйелік бөлігі ретінде жалпыға бірдей жəне əлемдік құбылыс болып табылады, ұлтаралық қарым-қатынас аспектіне ену арқылы мемлекеттік, экономикалық жəне құқықтық мəселелермен шектеліп қалмайды. Дене тəрбиесі мен спортта əлеуметтік болмыстың барлық салаларындағы ең маңызды деген сандық жəне сапалық өзгерістер, ұлттар мен ұлыстардың материалдық жəне рухани өмірі өз көрінісін табады, адамзат қоғамының қалыптасу нəтижелері мен қарқыны, денсаулық мəдениеті мен салауатты өмір салтын сақтау туралы жəне жеке адам мен қоғамның көзқарастар жүйесі мен мінез-құлық нормалары жайлы төрелік айтуға мүмкіндік береді.

Дене тəрбиесі мен спорттың табиғаты халықтар арасындағы достықтың нығаюына, əр түрлі ұлт өкілдерінің əлеуметтік жағдайы мен ешбір діни наным сеніміне қарамастан, жақындасуына базалық негізде ықпал жасайтын ықпал ретінде қызмет атқарады, бірақ ол субъективті фактор — адамдар мен ұжымдардың белсенді араласуынсыз бұл феномендерді дүниеге əкеле алмайды. Егер қоғамдық, дене шынықтыру мен спорттық ұжымдар бұл феномендерді жетілдіру жұмысымен шұғылданбайтын болса, қателіктер мен бұрмалауға жол берсе, онда прогресшіл даму үдерісін тежейтіндей алғышарттар пайда болады.

Ерекше көзқарасты халықтық қозғалмалы ойындарды пайдалану керек етуде. Қазіргі кезде қолда бар жекелеген ғылыми жұмыстар оларды мектеп жасындағы балалар мен жеткіншектер арасында пайдалану мəселесін сөз етеді. Дегенмен, бұл мəселені анағұрлым кең көлемде қарастырған жөн. Ойын əдісі қозғалыс белсенділігін кешенді түрде жетілдірудің ерекше бір əдісі екендігі баршаға мəлім. Демек, бұл əдісті спорт педагогикасында түрлі спорт түрлері бойынша пайдалануға болады. Осы жұмыста бұл мəселе ұлттық спорт түрлеріне арналған сабақтарда халықтық қозғалмалы ойындарды пайдалану үлгісінде қарастырылған.

Əр халықтың тарихында ұлттық мəдениеттің жоғары жетістігін көрсете білетін ойшылдары болады. Қазақ халқында осындай орынға ие болған ұлы Абай. Оның шығармашылығы жайлы өте көптеген жұмыстар бар. Ол қазақ мəдениетінің классигі ретінде ұлы да жан-жақты тұлға ғана емес, сонымен бірге ол заманауи тұлға. Бүгінде біздерді Абайдың қазақтың халық спорты жайлы ойлары таң қалдырады. Ақынның бұл ойлары дене тəрбиесі мен спорттың қазіргі тұжырымдамасына лайық келеді. Ұлттық спорт пен ойын түрлері дене тəрбиесінің маңызды құралы ретінде сөз болып отырған қазіргі кезде көз алдымызға ұлы Абайдың өлеңдері мен қара сөздеріне тиек болған данышпан да кемеңгер ойлары елестейді. Оның осы саладағы көріпкелдігі ерекше деп атауға тұрарлық. Дене тəрбиесінің ертедегі түрлерін зерттеу археология, этнография мен тарих жайлы əдебиеттермен байланысты.

Салауатты өмір салтын қалыптастыру бағытындағы жұмыстардың белсенділігін арттыру қажеттігі елімізде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру бағытындағы бұқаралық жұмыстардың əры қарайғы белсенділігін арттыру мен кеңейте түсу» атты бұйрығына сəйкес дене шынықтыру тəсілдерін пайдалану бойынша жұмыстарды, соның ішінде салауатты өмір салтын қалыптастыруға арналған ұлттық спорт түрлерін күшейтуге нұсқау берілген. Осы мəселе жайында егжей-тегжейлі түрде ҚР Президенті Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаған Жолдауында айтылған болатын [2].

Жас ұрпақты тəрбиелеу ісіне, белсенді жəне қоғамдық пайдалы іс-əрекетке тəрбиелеу жұмысына жəне оларды жан-жақты дамыту мақсатында кешенді көзқарастарды кеңінен пайдалану қажет. Ол үшін үнемі азаматтық, жұмысқа деген шығармашылықты қатынас, адамдардың рухани қызығушылығы мен қажеттілігін қалыптастыру жолдарын жетілдіріп отыру керек. Білім мен тəрбие — біртұтас үдеріс. Адам білім бері үдерісі арқылы тəрбиеленеді, əрине, егер бұл үдеріс дұрыс ұйымдастырылған жағдайда.

Білім беру мен тəрбиелеу міндеттерін білуде ерекше орын дене шынықтыруға беріледі. Бүгінгі таңдағы дене шынықтыру көп қырлы құбылыс болып келеді, бірсыпыра бағыттары, түрлері жəне сабақ түрлері бар. Дене тəрбиесінің көптеген тəсілдері арасында халықтық педагогикаға ерекше орын берілген.