Дені саудың – жаны сау спорттық іс-шара тәрбие сағаты

ОЛИГОФРЕНОПЕДАГОГИКА

Мазмұны

1. Олигофренопедагогиканың объектілері, пәні, субъектілері, мәселелері

2. Ақыл-ойының қалып кетуі

3. Интеллектуальды дамуы бұзылған балалардың психологиялық сипаттама

4. Интеллектуальды дамуында ауытқуы бар оқушыларды оқыту

5. Интелектуальды (Ой-өрісінің) дамуында ауытқуы бар оқушыларға білім беру мазмұны

6. Арнайы мектептегі жалпы дидактикалық және педагогикалық принциптері

1. Олигофренопедагогиканың объектілері, пәні, субъектілері, мәселелері

Олигофренопедагогиканың объектісі тәрбиелеу, оқыту және интеллектісі бұзылған балалар және жасөспірімдердің әлеуметтік адаптациясы болады. Олигофренопедагогика педагогикалық ғылым болады, себебі теориялық негіздерді, қағидаларды, әдістерді, тәрбиелеу құралдарымен пішіндерін өңдейді. Оқытудың дидактикалық негізі, жалпы педагогикалық қағидаларға сәйкес Олигофренопедагогикада оқу-тәрбиелік процесстерді ұйымдастыру қарастырылады. Олар коррекциондық қағидаларды теориялық негіздеуге көмектеседі. Олигофренопедагогика ғылым ретінде өзінің зерттеу пәні болады. Оның пәні теория және оқыту тәжірибесі, тәрбиелеу және даму, әлеуметтік, құқықтық адаптация және реабилитация болады. Педагогикалық ғылым әдетте балаларды, үлкендерді тәрбиелеу және білім беру туралы заңдылықтарын ғылым ретінде анықтайды. Коррекционды білім беру жүйесінде үш негізгі тәсілдер қарастырылады: білім беру, тәрбиелеу және психофизикалық дамуында ауытқуы бар компенсация және коррекция негізінде жеке тұлғасын қалыптастыру болады. Олигофренопедагогика пәні белгілі тарихи құбылыстарды есепке алып өзгеріп отырды және қоғамдағы философиялық, мәдени, экономикалық және саяси көз-қарастарды қарастырады.

Зерттеу субъектісі ақыл-ойы төмен балалар болады. Ақыл-ойы төмен балаларға білім беріп, тәрбиелеп дамуында теориялық негізінің өңделуіне үлкен үлес қосқан олигофренопедагог және психолог –ғалымдар: Л.С.Выготский, М.Ф.Гнездилов, Г.М.Дульнев, И.Г.Еременко, Х.С.Замский, Л.В.Занков, М.И. Кузмицкая, В.И.Лубовская, В.Г.Петрова, Б.И.Пинкая, М.С.Певзнер.

Олигофренопедагогиканың алдында ғылым ретінде келесі мәселелер қарастырылады.

1. Интеллектісінде ауытқуы бар балалар мен жасөспірімдер тәрбиеленіп, оқыту мазмұнын, мақсаттары, қағидалары, мәселелері өңделеді.

2. Интеллектісінде ауытқуы бар балалар мен жасөспірімдерді оқыту және тәрбиелеу жағдайында ұйымдастыру пішіндерін анықтау.

3. Интеллектісінде ауытқуы бар балалар мен жасөспірімдердің ерекшеліктерін есепке алып оқыту және тәрбиелеу құралдарын мен тәсілдерін тиімді әдістерін өңдеу.

4. Интеллектісінде ауытқуы бар жастар және үлкендерге педагогикалық көмек жолдарын өңдеу.

Олигофренопедагогиканың басқа ғылымдармен байланысы. Олигофренопедагогика ғылым ретінде аралас ғылымдармен қатар тығыз байланысып дамиды, оларды шартты түрде төрт блокқа бөлуге болады: фәлсафалық (философиялық), медициналық, психологиялық және педагогикалық ғылым ретінде (схема-1). Фәлсафалық ғылымдар маңызды концептуальдымәселереді қарастыруға мүмкіндік береді, яғни ол ақылы төмен тұлғалардың көмегімен байланысты : бұл адамдарды құқықтық қорғау, осы категория бойынша тұлғалардың әлеуметтік қатынасын қоғам мүшелерінің тәртіп механизмдерін өңдеу болады. Бұл блокқа фәлсафа, этика, құқық, әлеуметтану жатады. Медициналық ғылымдар ақыл-ойында ауытқуыдың пайда болуының биологиялық себептерін көруге көмектеседі, организмде пайда болған өзгерістердің маңызын түсіндіреді. Ақыл-ойы төмен балалардың даму ерекшеліктерін түсінуге және оның жалпы білім беру бағытын дұрыс таңдауға көмектеседі. Бұл блокқа анатомия, физиология, нейрофизиология, невропотология, психопотология, психиатрия, генетика, педиатрия. Психологиялық ғылым интеллектісінің дамуының заңдылығын анықтауға, олардың психологиялық процестерінің ерекшеліктерін қолданылатын педагогикалық әдістермен және тәсілдердің ғылыми негізіне мүмк

Олигофренопедагогиканың зерттеу әдістері. Олигофренопедагогика ғылым ретінде келесідей зерттеу әдістерін қолданады: бақылау, әңгімелесі, анкета жасау, балалардың өнімділік қызметін зерттеу, психолого- педагогикалық құжаттарды зерттеу, эксперимент. Бақылау- қандайда бір педагогикалық құбылыстарды бір бағытты, процесте зерттеуші нақты белгіленген материал алады. Бақылаудың мақсаты, мәселесі, объектісі болады. Зерттелуші объектіге әсер ететін бақылау тәсілін таңдайды және қажетті ақпараттарды жиналуын қамтамасыз етеді. Бақылаудың жазбалары (хаттамалар) жүргізіледі, алынған ақпараттар өңделеді. Әңгімелесу - зерттеудің өзбетінще немесе қосымша әдісі, қажетті ақпаратты алу мақсатында қолданылады немесе бақылау барысында анық болмаған жағдайды шешу үшін қолданылады. Әңгімелесу анықтауды талап ету мәселесі бойынша алдын –ала жоспарланған сұрақтар бойынша жүргізіледі. Анкета жасау – анкета бойынша жалпы ақпараттар жинау әдісі. Яғни анкета кімге арналған болса, сол тұлғалар сұрақтарға жазбаша жауап береді. Психологиялық-педагогикалық құжаттарды зерттеу (балалардың жеке істері, медициналық карталары, психолого-педагогикалық мінездемелері, бақылау күнделіктері, сынып журналы, жиналыс хаттамала

2. Ақыл-ойының қалып кетуі

Бұл тұрақты, танымдылық қызмет артықшылығының қайтарымсыз бұзылуы, сонымен қатар еркін-эмоциональды және тәрбиелік ортаның, бас ми қабығының органикалық зақымдануына негізделіп, диффуззиялық сипаты болады. Көпшілігінде ақыл-ойы төмен тұлғаларда медициналық сараптамасы (диогнозы) олигофрения болады. Олардың бас миының нерв жасушалары анасының ішіндегі даму кезеңінде жарақаттанған немесе босану және өмірінің алғашқы үш айларында болуы да мүмкін. Олардың көпшілігі толықтай дені сау болады. Оларда психикалық аурулар белгіленбейді, бірақ бастапқы даму этаптары жәй және түрлі болады. Яғни жоғарғы психикалық қызметтерінің дамуы тоқтатылып көрсетілген және ерікті назар аудару, қабылдау, есте сақтау, логикалық-сөйлеп ойлану мүмкіндіктері шектеулі болады, ол балалардың танымдылық қызметін қиындатып, оларды оқыту үшін арнайы жағдайларды жасайды. Мидың бір қалыпты қалыптасуының (3 жастан кейін) нәтижесінде ақыл-ойының зақымдануының пайда болуы деменция деп аталады. Бас миының орталық нерв жүйесінің әртүрлі ауруларымен (менингит, энцафалит, менингоэнцафалит және т.б.) зақымдану нәтижесінде қалыптасқан психикалық қызметтері төмендеп, жоғалтады. Мысалы, 4 жасар балада деменция сөйлеу және өзіне-

Ақыл-ойында ауытқуы бар тұлғалардың құрамы себебі және бас миының зақымдану уақыты бойынша, сонымен қатар клиникалық суреттердің ауырлық дәрежесі және психология-педагогикалық мінездемесі бойынша түрлі болады. Халықаралық келісім жіктелуімен (МКБ-10), ақыл-ойы кем пішіндерінің төрт түрі анықталады: жеңіл (IQ – 40 – 69), қонымды (умеренную) (IQ-35-49), ауыр (IQ-20-34) және терең (IQ 20-дан төмен). Отандық олигофренопедагогикада қазіргі уақытқа дейін басқа жіктеме (МКБ-9) кеңінен қолданылды, осыған сәйкес ақылы-ойы кем балаларды үш дәрежеге бөлді: дебильдік, имбецильдік, идиотизм. Ақылы төменнің жеңіл дәрежесі – ақымақтық (дебилность)- басқа пішіндерге қарағанда жиі кездеседі. Осындай балалар физикалық дамуы өзінің қатарластарынан қалып кетеді. Танымдылық қызметінің ауытқуы олардың оқуын ұйымдастыруда (балабақшада немесе мектепте) анық көрінеді. Олар басқа балаларға қарағанда материал бағдарламасын меңгере алмайды, арнайы білім беру жағдайларды талап етеді. Бұл жағдайларды арнайы мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде және арнайы (коррекционды) VIII түрлі жалпы білім беру мектептерінде жүзеге асырылады. Интеллектісінде ауытқуы бар тұлғаларға мектепті аяқтағаннан кейін алынған мама

Қалыпты (умеренная) ақылының төмендігі ақымақтықпен және имбецильдік арасындағы шектелуі болады. Бұл балалар, арнайы (коррекционды) VIII түрлі мектепте оқып, ерекше топпен бөлінеді. Бірақ олардың барлығы оқу бағдарламасын меңгере алмайды. Қалыпты ақылы төмен жас және үлкен адамдар қомқоршыны қажет етеді. Сонымен қатар көптеген мемлекеттерде оларға коррекционды – даму қызметімен тәжірибеленеді.

Ауыр ақылы төмен – имбецильдік – баланың дамуының ерте кезеңінде анықталады. Нәресте кезеңінде бұл балалар басын кеш ұстайды (4-6 айларынан немесе одан да жоғары), өз бетінше аунау, отыру да кеш болады. Олардың жүруі де кеш болады (3 жастан жоғары). Оларда іс-жүзінде уілдеу, балбырлау «жандану кешені» қалыптаспаған болады. Сөйлеу қабілеттері мектепке дейінгі жастың соңында пайда болады, оның ішінде жеке сөздер, сирек сөздер пайда болады. Көптеген дыбыстарды дұрыс дыбыстамай, қызметтері зардап шегеді. Сондықтан бұл балалар өз-өзіне қызмет жасауды кеш бастайды. Олардың танымдылық қызметі бірден төмендейді: сезгіштік, қабылдау, есте сақтау, назар аудару, ойлану қабілеттері дөрекі бұзылған. Олар оқу материалдарын меңгере алмайды, сондықтан ерекше бағдарлама бойынша оқытылады. Мектепті аяқтағаннан кейін ғана қарапайым жұмысты атқара алады. Ақыл-ойының ауытқуы терең – идиотия – бала өмірінің алғашқы айларында анықталады. Бұл балалардың сезімталдық, бақылау қызметтері өте төмен болады. Олар үлкейген кезде де қабілеттері төмен болады. Ресейде интеллектісі бұзылған балаларға көмек көрсетудің даму тарихы. Интеллект дамуында ауытқуы бар балаларға көмек көрсету тарихы, олардың тәрбиелеп және о

Олигофренопедагогика дамуында маңызды рольді дәрігер-психиатр (Яковенко В.И., Игнатьев И.Г., Ковалевский П.И. ) атқарды. Олар балалар арасынан психоздан ақылы төмендерді көрсетті. Бұл жерде ерлі-зайыпты И.В. және Е.Х. Малярев қызметтерін айта кетуге болады. Олар 1882 жылы Петербургте ауытқуы бар балалар үшін «И.В. Малярев доктордың емді-тәрбиелік мекеме» ашты. Мекеме жекеменшік ақылы түрде болды, ауытқудың түрлі пішіндеріне қызмет жасалды: ақыл-ойы қалған, эпилептиктер, психикалық аурулар, тәртібі бұзылғандар, әлеуметтік қауіпті және т.б. Мекеменің өз құрылымы, мақсаты мен мәселесі болды, сонымен қатар медициналық және педагогикалық көмекті жетісті көмек берді. Дәрігерлік бөлімде медициналық көмекті Сеген Э. Және Малярев Е.Х. әдісі бойынша оқытылып көмек көрсетілді. Ресейде ақыл-ойы ауытқушыларды тәрбиелеп және оқыту тарихында маңызды рольді техникалық және кәсіби білім беру бойынша Екінші съезді (С-Петербург, 1895-1896, желтоқсан-қаңтар) маңызды роль атқарды. Бұл дефектологтардың бірінші съезді болды, оның ішінде бағдарлама бойынша әлсіздерді оқыту жүйе жобасынң Х11 секциясы болды. Медицинаның көптеген қызметткерлері қатысты, оның ішінде: Боткин Я.А.,Кожевников А.В., Корсаков С.А.

Қазіргі заманғы дефектология үшін Россолимо Г.И. қызық ұсыныс жасады. Ол келесі мәселелерді шешуді ұсынды:

- Жақтырмайтын жағдайларды анықтап, ақылы төмен баларды оқытып және тәрбиелеуге ұсыныс жасады;

- Медицина-педагогикалық тәсілдерді өңдеу қажеттілігі, сонымен қатар балаларды еңбек процестеріне енуіне көмектесу;

- Білім берудің қажет бағдарламасын жасау.

Ақылы тқмен балалар үшін қосымша мектептің жасауы туралы сұрақ Бірінші Бүкілресейлік съезде халыққа білім беру бойынша сұрағында қарастырылды (13 желтоқсан 1913ж.-3 қаңтар 1914ж). Ол дефектологтардың екінщі съезді болыа есептелді. Бұл съезде қосымша мектептердің жағдайы туралы шешім қабылданып бекітілді, себебі олар Мәскеуде, Вологдада, Саратов, Харковь, Ростов – на-Дону қалаларында жүзеге асырылып жатты. Енді ауылдық жерлерде қосымша немесе көмекші мектептерді ашу ұсыныс жасалды. Ақыл-ойы терең ауытқуған балаларға көмекті ұйымдастыруда үлкен рольді Грачева Е.К. (1886-1934жж.) атқарды. Ол Ресейде алғашқы болып ақымақ және эпилептик балалар үшін приют ашты (1895ж- Петербургте, Белозерде; 1902 жылы –Курс губерниясында; 1905ж.-Мәскеуде; 1907ж.-Вяткеде). «тәрбиеші-медбикелермен мүгедек және эпилептик – балалардың даму және тәрбиелеу үшін әңгімелесу туралы» туралы кітабы бірінші оқу құралы болды. Кащенко В.П. (1870-1943жж.) анамольды балаларды оқытып және тәрбиелеу жүйесінде белсенді қатысушылардың бірі болды. Оның көз-қарасы революционды үйірмелерге қатысу кезінде қалыптасты. Студенттік үйірменің кейбір мүшелері сияқты, оны университеттен шығарып, Мәскеудер жер аудартады. Ол университе

1917ж. Қазан революциясынан кейін ақылында ауытқуы бар балалар .шін мекемелер Халық комиссариатына тапсырылады. Мемлекеттік халыққа білім беру жүйесі құрыла бастайды. Сауатсыздыққа, қаңғыбастыққа, ауытқушылықтарға күрес жолдары өңделе бастайды. Дефектология саласында маңызды оқиға Алғашқы Бүкілресейлік съезд медицина-санатария бөлімнің Кеңес жұмысшылары, әскерлер және шаруашылық депуттардың өкілдердің қатысуымен өткізілуі болды. Балалар дефективті Институты ұйымдастырылады, ол балалардың дефектісін зерттеп, дефектісі бар балаларды оқытып және тәрбиелеу үшін кадрларды дайындау қажет.

Аномальды ауытқуы бар балаларды тәрбиелеудің жаңа тәсілдері, олар туралы қомқорлық Бірінші Бүкілресейлік съезде балаларды қорғау қызметі бойынша қарастырылды. Бұл съезддің негізгі бағыты балаларды әлеуметтік қамтып қорғау болды. Мәскеу әріқарай қосымша оқыту жүйесінің қайта құрылуы болады.

Кащенко В.П. өзінің мектебін Наркопросқа тапсырады, балаларды зерттеу үйі жасалады, кейіннен – Медицина-педагогикалық клиника (станция), дефектологияны зерттеу саласында Наркопрстың ғылыми – медициналық орталығы болды.

1920ж. Мәскеудегі Норкопроста дефектолог-мұғалімдерді дайындау бойынша институт ашылды. 1923ж. Бұл институттар бірігеді, ал 1925ж. Мәскеудегі мемлекеттік университеттің педагогикалық факультетінде дефектология бөлімін…