Дыбыстардың артикуляциялық қалпы туралы әдістемелік мақала

ДЫБЫСТАРДЫҢ АРТИКУЛЯЦИЯЛЫҚ ҚАЛПЫ

МЫНЖАСАРОВА Гульжазира Байтурсуновна,

Түркістан облысы, Төле би ауданы, Қазақстан жалпы орта

мектебінің логопед-дефектологы

[К,Г,Х] дыбыстарының артикуляциялық қалпы

а) еріндер ашық, бір қалыпта:

ә) тістер сәл ашық;

б) тілдің ұшы төменгі тістер түбінде жатып оларға тимейді, алды және ортасы төмен түсіп, артқы жағы жоғары көтеріліп, жұмсақ таңдайға тіреледі де, тілдің шеттері қатты таңдайдың артқы жағына сәл тиеді,

в) жұмсақ таңдай жоғары көтеріңкі, жұтқыншақтың артқы қабырғасына жабысып, ауаның мұрын қуысына өту жолын жауып тұрады;

г) дауыс перделері қатаймайды, бір-бірінен алшақ, дауыс пайда болмайды,

ғ) ауа ағыны-шыққан кезде ауыз қуысына толып тілдің артқы жағымен жұмсақ таңдай арасындағы қосындыны үзіп өтеді,

Жұмсақ [К'] дыбысының қатаң жұбынан айырмашылығы:

а) еріндер жымиып, созылып, тістерді ашады;

ә) тілдің ұшы төменгі тістерге жақындап, оларға тимейді, тілдің арқасынан алдыңғы жағы төмен түсіңкіреп, ортасы қатты таңдайға жақындап, тіл алдыға қарай жылжиды да, қатты таңдаймен қосынды жасайды, тілдің шеттері қатты таңдайдың ортасы мен артқы жағына тиеді.

Егер к дыбысы дұрыс айтылса, дауысты қосып г дыбысын;

Тілдің арқасының орта белін көтеріп- к', г' дыбыстарының дұрыс айтылуына қол жеткізуге болады.

К,Г,Х дыбыстарын айтып үйркну үшін тілдің артқы жағын жоғары көтеріп таңдаймен түйістіруге дағдыландыру қажет, ол үшін мына төмендегі жаттығуларды жасап үйренген жөн.

[Қ] дыбысының артикуляциялық қалпы

а) еріндер өзінің алдыңғы немесе соңындағы қосылып айтылатын дыбыстарға байланысты өзгеріп отырады. Мысалы қо, қа, құ, қү

ә) Үстіңгі тістері мен астыңғы тістердің арасы белгілі бір қашықтықтағы жағдайда сақталады,

б) тілдің ұшы төмен түседі де, артқы жұмсақ таңдаймен қабысады.

Қ дыбысын айтқанда іштен келген ауа қысымының дұмпуінен тіл мен таңдайдың қабысқан жерін серпіп ашып кетеді де, ауа тысқа шығады.

В) жұмсақ таңдай көтеріңкі келеді де, мұрынға ауа жолын жабады;

Г) дауыс пердесі ашық.

Қ дыбысының сипаттамасы: дауыссыз, ауызды, қатаң, шұғыл, тіл арты, жуан.

[Ғ] дыбысы

[Ғ] дыбысының артикуляциялық қалпы

а) еріндер алдыңғы немесе соңындағы қосылып айтылған дауысты дыбыстарға байланысты өзгіріп отырады. Мысалы: ға, ғо, ғу, ғұ

ә) үстіңгі тістер мен астыңғы тістердің арасы белгілі бір қашықтықтағы жағдайда сақталады,

б) тілдің ұшы төмен түседі, ал артқы жұмсақ таңдаймен желбегей қабысады да, іштен келген ауа қысылып шыққан кезде дауыс шымылдығы дірілдейді.

г) жұмсақ таңдай көтеріңкі келеді де, мұрынға уау жолын жабады;

г) дауыс пердесі жабық

[Ғ] дыбысының сипаттамасы: қатаң, тіл арты жуан

[Һ] дыбысы

[Һ] дыбысының артикуляциялық қалпы

А) еріндер өзінің алдындағы немесе артындағы дауысты дыбыстардың айтылуына қарай өзгеріп тұрады;

ә) үстеңгі тістер мен астыңғы тістердің арасы а дыбысын айтқандай қашықтықта болады;

б) тілдің ұшы астыңғы тістерге тіреліп тұрады да, үсті көсіліп жатады,

в) жұмсақ таңдайдың артқы жағындағы кішкентай тіл іштен дүмпіп шыққан ауаның серіппесінен тербеліп ашылады да, дыбыс көмейден шығады;

г) жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрынға ауа жолын жабады,

ғ) дауыс пердесі ашық.

Һ дыбысының сипаттамасы: дауыссыз, ауызды, қатаң, тіл арты.

[Ң] дыбысы

[Ң] дыбысының артикуляциялық қалпы

а) еріндеррі өзіңің алдыңғы немесе соңында қосылып айтылатын дауысты дыбыстарға байланысты өзгеріп отырады. Мысалы: аң, оң, ұң

ә) үстіңгі тістері мен астыңғы тістерінің арасы белгілі бер қашықтықтағы жағдайда сақталады,

б) тілдің ұшы төмен түседі де арты таңдайдың түбіне барып жабысып тұрады. Ауа мұрын жолы арқылы шығады;

Ң дыбысының сипаттамасы: дауыссыз, езулік, үнді, мұрын жолды, тіл арты.

[К, Г, Х, Қ, Һ, Ң] дыбыстарына артикуляциялық жаттығулар

«Кеме гуілдейді»

Мақсаты: Тілдің ұшын жоғары көтеруге дағдыландыру

Сипаттамасы: ауыз ашық, кеменің уіліндей ұзақ созып ы-ы-ы деп айту

Әдістемелік нұсқау: Тілдің ұшы төмен түсіп, ауыз қуысында терең жатқанын, ал арқасы таңдайға қарай, жоғары көтерілгенін қадағалау.

«Қоршау жаса»»

Мақсаты: Алдыңғы төменгі және жоғарғы тістерді көрсетіп, ерінде күлгендегідей ұстауға дағдыландару

Сипаттамасы: езу тартып жымию, жоғарғы және төменгі тістер (алдыңғы) көрінуі керек немесе и дыбысын іштей айтуға болады.

Осылай жасап, ерінді 1-5, 1-10 секунд осы қалыпта ұстау.

Әдістемелік нұсқау: