Экология мәселелері туралы танымдық мақала

Экология – әлемнің ауқымды мәселесі

Экология – тірі организмдер мен олардың қоршаған ортасының өзара әрекеттесуін зерттейді. Ол осы өмірлік маңызды жүйелердің қазіргі күйі және болашақта қалай өзгеруі мүмкін екендігі туралы жаңа түсінік береді. Эколог тірі организмдер мен олардың тіршілік ету ортасы арасындағы байланысты зерттейді. Табиғат әлемін білу үшін экологтар жартастарда өсетін мүктен бастап Америка Құрама Штаттарының Йеллоустоун ұлттық саябағындағы қасқыр популяциясына дейінгі өмірдің көптеген аспектілерін зерттеуі керек. Қоршаған ортаны зерттеу үшін ғалымдар мынадай сұрақтар қояды: «Ағзалар қоршаған тірі және жансыз факторлармен қалай әрекеттеседі?», «Ағзаларға қазіргі ортада өмір сүру және өркендеу үшін не қажет?». Бұл сұрақтарға жауап табу үшін экологтар біздің дүние жүзіндегі тіршіліктің барлық формаларын және олардың экожүйелерін зерттеп, бақылап отыруы керек.

Экологтар экожүйелердің қалай жұмыс істейтінін зерттеумен қатар, экожүйелер қалыпты жұмыс істемегенде не болатынын зерттейді. Экожүйедегі өзгерістер көптеген әртүрлі факторлардың әсерінен болуы мүмкін, соның ішінде аймақта өмір сүретін ағзалар арасындағы аурулар, температураның жоғарылауы және адам әрекетінің артуы. Бұл өзгерістерді түсіну экологтарға болашақ экологиялық қиындықтарды болжауға және басқа ғалымдар мен саясаткерлерді жергілікті экожүйелер алдында тұрған қиындықтар туралы хабардар етуге көмектеседі.

Экология алғаш рет 1960 жылдары, экологиялық мәселелер қоғамды хабардар етудің алдыңғы шебіне көтерілген кезде танымал бола бастады. Ғалымдар табиғат әлемін ғасырлар бойы зерттеп келе жатқанымен, қазіргі мағынада экология тек 19 ғасырдан бастап пайда болды. Шамамен осы уақытта еуропалық және американдық ғалымдар өсімдіктердің қалай жұмыс істейтінін және олардың айналадағы мекендеу орындарына әсерін зерттей бастады. Сайып келгенде, бұл жануарлардың өсімдіктермен, басқа жануарлармен өзара әрекеттесуін және олар өмір сүретін экожүйелерді қалай қалыптастыратынын зерттеуге әкелді. Бүгінгі таңда заманауи экологтар өздерінің алдыңғы әріптестері жинаған деректерге сүйенеді және бүкіл әлемдегі экожүйелер туралы ақпаратты беруді жалғастыруда. Олар жинайтын ақпарат біздің планетамыздың болашағына әсер етеді. Яғни, бұл мәселеге әлем экологтарының да ықпалын атап өткен абзал.

Адамдардың әрекеті бүкіл дүние жүзіндегі экожүйелердің жағдайы үшін маңызды рөл атқарады. Қазба отындардан немесе фабрикалардан бөлінетін ластану түрдлері тіпті азық-түлік қорын ластап, бүкіл азық-түлік желісін өзгертуі мүмкін. Сонымен қатар, бейтаныс ортаға әлемнің басқа бөлігінен жаңа өсімдікті өсіру немесе бейімделмеген жануарларды бағу жергілікті тіршілік формаларына теріс әсер етуі мүмкін. Ағзалардың мұндай түрлерін инвазивті түрлер деп атайды. Инвазивті түрлер адамдар табиғи жыртқыштары жоқ әлемнің жаңа бөлігіне әкелетін тірі ағзаның кез келген түрі болуы мүмкін. Экожүйеден бір түрді қосу немесе алып тастау аурудың таралуы немесе шектен тыс аң аулау сияқты көптеген басқаларға домино әсерін тудыруы мүмкін.

Адам өзінің өмір сүрген алғашқы күндерінен бастап табиғатқа залал келтіруге кірісті. Адамзат өркениеті күрделеніп, дами түскен сайын біздің планетамыздағы экологияның жағдайы да одан әрі нашарлай түсті. Экологияға адамдардың теріс әсері:

Генофонд тез нашарлады. Бірнеше ғасырлар бойы өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің саны жоғары қарқынмен тоқтаусыз азайып келеді. Біз қазірдің өзінде тоғыз жүз мыңға жуық түрді жоғалттық және бұл көрсеткіш әлі де өсуде. Адамдар өздерінің қажеттіліктері мен талаптарын негізге ала отырып, тірі организмдердің табиғи мекендеу ортасын бұзуды, ормандарды кесуді, су айдындарын азайтуды, табиғи өзен арналарын өзгертуді және т.б. қалыпты жағдайға айналдырды.

Оған қоса, ауаға көмірқышқыл газының көптеп таралуы мұхит және теңіз суына, ондағы тіршілік иелеріне кері ықпалын тигізеді. Әсерінен теңіз маржандары азайып, онда мекендейтін жәндіктердің жойылуына әкеліп соқты. National Geographic деректері бойынша, Тынық мұхитындағы бірнеше алып маржан рифтері жойылып кеткен.

Ормандарды кесу. Ормандарды кесу бүкіл планетада жүріп жатыр және тіпті планетадағы оттегінің негізгі жеткізушісі болып табылатын саябақтар мен қорғалатын аумақтарға әсер етеді. Өсімдік әлеміне айтарлықтай зиян әр түрлі кәсіпорындар, негізінен металлургиялық өнеркәсіптер келтіретін қышқыл жаңбырлар да тигізеді. Олар өз қызметі барысында атмосфераны күкірт және азот оксидтерімен ластайды.

Атмосфераның ластануы ешбір елді айналып өтпеді. Барлық жерде өнеркәсіп кәсіпорындары, ауаны уландыратын зиянды қалдықтар, көліктерден шығатын газдар бар. Сонымен бірге ауаға шығарылатын кәсіпорындардың өңделген өнімдері ұзақ қашықтыққа таралуы мүмкін.

Топырақтың ластануы қалдықтарды жерге тастау арқылы жүйелі түрде жүреді. Оның үстіне ластануға кәсіпорындар ғана емес, қарапайым халық та үлкен зиянын тигізіп отыр. Көлемі тез өсіп келе жатқан қалдықтар жемістер мен көкөністерді өсіру үшін тыңайтқыш ретінде жиі пайдаланылады, олардың денсаулыққа пайдасы өте күмәнді. Егіншілікте қолданылатын әртүрлі тыңайтқыштар арнайы пестицидтерді айтпағанда, топыраққа зияны аз емес.