Экология пирамидасы туралы биология мақаласы

ЭКОЛОГИЯ ПИРАМИДАСЫ

Кожанбердиева Кульшат Жексенбаевна

Биология пәнінің мұғалімі,

№8 Өтеген батыр атындағы орта мектебі,

Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы.

Нури Аяулым

9-сынып оқушысы,

№8 Өтеген батыр атындағы орта мектебі,

Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы.

АҢДАТПА

Экология ғылымы қашан да өзінің маңызын жоғалтпайтын салалардың бірі. Ал бұл жұмыста экологиялық пирамидалар туралы сөз етіле отырып, оны қазіргі уақыттағы қоршаған ортаның мәселелерімен сабақтастырып өтеді.

Кілт сөздер: экологиялық пирамида, биомасса, энергия, табиғат, экожүйе, биоценоз.

Экологиялық пирамида – бұл көбінесе үшбұрыш түрінде бейнеленетін графикалық дизайн. Мұндай модельдер биоценоздың трофикалық құрылымын бейнелейді. Бұл дегеніміз экологиялық пирамидалар даралардың санын, олардың биомассасын немесе олардағы энергия мөлшерін көрсетеді. Олардың әрқайсысы кез-келген индикаторды көрсете алады. Тиісінше, бұл экологиялық пирамидалар бірнеше типте болуы мүмкін дегенді білдіреді: даралар санын көрсететін пирамида, ұсынылған особьтардың биомассасының мөлшерін көрсететін пирамида, сондай-ақ осы экологиялық элементтерде болатын энергия мөлшерін анық көрсететін соңғы экологиялық пирамида.

Экологиялық пирамида ережесі – экожүйедегі консументтер, продуценттер және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас заңдылықтары [1]. Осының нәтижесінде бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен сайын биомасса, сандық құрамы мен энергия азайып отыратыны анықталған. Бұл заңдылықты кезінде эколог Ч.Элтон зерттеп, өзінің есімімен «Элтон пирамидасы» деп атаған. Экологиялық пирамида ережесі көбіне бағана түріндегі сызбанұсқалар арқылы беріліп, табиғи бірлестіктердің белгілі бір өнімділігі арқылы ерекшеленеді. Ол массалық не энергиялық өлшем бірлігі арқылы өлшенеді. Экологиялық пирамиданың 3 типі бар:

Сандық пирамида – организмдердің жеке сандық көрсеткішін анықтайды.

Биомасса пирамидасы – жалпы құрғақ салмақты немесе өнімділікті анықтайды.

Энергия пирамидасы – энергия ағымының қуатын немесе жылу энергиясын анықтайды.

Сандар пирамидасы – әрбір қоректік тізбек деңгейлеріндегі организмдер саны арақатынасының заңдылығы [2]. Қоректік тізбектегі дарабастар саны келесі қоректік деңгейлерде азая түседі. Бірақ оның көбеюі де мүмкін. Сандар пирамидасы диаграммасының биомасса мен энергия пирамидаларының диаграммасынан басты ерекшелігі – оның төменгі деңгейлеріне қарағанда жоғары деңгейлері бірте-бірте ұлғая түседі.

Сандар пирамидасының құрылуы мына факторларға байланысты:

Кез-келген экожүйеде ұсақ жануарлар саны жағынан ірі жануарлардан басым болады және тезірек көбейеді.

Кез-келген жыртқыш жануар үшін оның жемтіктерінің көлемінің төменгі және жоғарғы шегі бар. Жоғарғы шегі жыртқыштың өз денесінің көлемінен әлдеқайда ірі жануарға шамасы жетпейтіндігімен, ал төменгі шегі – жемтігінің көлемі тым кішкентай болғанына байланысты оны аулаудың мәнінің болмауы. Өйткені, жыртқыштарға ұсақ жануарларды көбірек аулауға тура келеді. Сондықтан да жыртқыштардың әр түріне оптимал көлемді жемтіктері азық болады.

Сандар пирамидасы 1975 жылғы Одумның көрсеткіші бойынша:

Редуцент (10)

Консумент – 2 (100)

Консумент – 1 (1000)

Продуценттер (10000) [3]

Мысалы, бір арыстанның күнелтуі үшін жылына 50 зебра қажет. Дегенмен, бұл ережеге сәйкес келмейтін жайлар да бар. Үйірмен жүрген қасқырлар өзінен едәуір үлкен жануарларды, мысалы жылқыларды ала алады. У бөліп шығару қасиетіне байланысты өрмекшілер мен жыландар да ірі жануарларды өлтіре алады. Ал кез-келген көлемді жануарларды азық ете алатын жалғыз тіршілік иесі адам болып табылады.

Биомасса пирамидалары. Биомасса (гр. bios - өмір және масса) – бір түрдің, түрлер тобының немесе бүтіндей бірлестіктердің (өсімдік, микроағза және жануарлардың) тіршілік ететін мекенінің бірлік бетіне не көлеміне келетін жалпы құрғақ массасы [4]; аудан немесе көлем (г/м2 немесе г/м3) бірлігіне салмағы бойынша өрнектелген тірі ағзалар мөлшері. Өлшем бірліктері: кг/га, г/м2, г/м3, кг/м3, т.б. Өсімдіктердің биомассасы фитомасса, жануарлардың биомассасы зоомасса деп аталады.

Экожүйеде энергияның таралуы мен орташа биомассаның арасындағы байланысты анықтау үшін Дж/м2 өлшемі пайдаланылады. Құрлықтағы гетеротрофты ағзалардың ішінде топырақта тіршілік ететін микроағзалардің биомассасы өте жоғары болады. Атап айтқанда, жауын құртының тіршілік ету ортасына байланысты биомассасы 200-1500 кг/га аралығында болады. Сүтқоректілер мен құстардың орташа жылдық биомассасф 1-15 кг/га (бірақ бұл көрсеткіш құстардың қыстауы мен қоныс аударуы кезінде жоғары болады).