Экология пирамидасы тақырыбындағы ғылыми жұмыс

Жамбыл облысы

Қордай ауданы

№8 Өтеген батыр атындағы орта мектебі

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

ЭКОЛОГИЯ ПИРАМИДАСЫ

2020-2021 оқу жылы

Мекен-жайы: Жамбыл облысы Қордай ауданы

Оқу орны: №8 Өтеген батыр атындағы орта мектебі

Оқушының аты-жөні: Нури Аяулым

Сыныбы: 9

Зерттеу жұмысының тақырыбы:

«Экология пирамидасы»

Бағыты: жаратылыстану

Пәні: биология, экология

Жетекші мұғалім: Кожанбердиева Кульшат Жексенбаевна

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Экология ғылымы адамзат тіршілігінің бүгінімен, келешегімен тығыз байланысты сала болғандықтан, бүгінгі таңда осы тақырыпта зерттеулер жүргізу өте маңызды болып табылады. Өйткені, әлемдегі қазіргі экологиялық ахуал алаңдатарлық жағдайда екені айтпасақ та түсінікті. Мәңгілік мұздардың еру қаупі, орман өрттері, фотосинтез процесінің бұзылуы, ауа-райының күрт өзгеруі мен тұрақсыздығы жердегі тіршіліктің әрі қарай жалғасуына үлкен кедергі келтіруі әбден мүмкін. Қазіргі уақытта экологиялық проблемаларды шешуде ғалымдар әрекетсіздік танытып отыр деп айта алмаймыз, дегенмен әрбір адам экологиялық сауаттылыққа ие емес. Бұл дегеніміз – жердің әрбір тұрғыны ғаламшарымызды қорғауда өзіне жауапкершілікті сезінбейді деген сөз. Ал бұл ғылыми жобада қозғалған тақырып та экологиялық сауаттылықты арттыруға бағытталуымен, өз деңгейіндегі тың ізденістерімен өзекті болып отыр.

Зерттеу жұмысының мақсаты. Ғылыми жоба төменде көрсетілген міндеттер бойынша жұмыс жасауды мақсат етеді:

экологиялық пирамида түсінігі және оның түрлері;

сандар пирамидасы;

биомасса пирамидасы;

энергия пирамидасы.

Зерттеу жұмысының жаңалығы. Экология пирамидасы туралы зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, оның қазіргі кездегі ахуалын анықтау.

Зерттеу жұмысының пәнаралық байланысы: жаратылыстану, биология, экология, география.

Зерттеу жұмысында қолданылатын әдістер:

жүйелеу;

салыстыру;

саралау;

сараптау;

талдау.

АҢДАТПА

Бұл кіші ғылыми жобада экология пирамидасы ұғымына тоқтала отырып, оның түрлеріне жеке-жеке сипаттама береді. Экология пирамидасының заңдылықтары негізінде жұмыс істейтін оның түрлеріне тоқталып өтеді. Сонымен қатар қазіргі экологиялық ахуалға экологиялық пирамида процесінің аясында баға беріледі.

АННОТАЦИЯ

В данном научном проекте, остановившись на понятии пирамиды экологии, дается индивидуальная характеристика ее видов. На основе закономерностей экологической пирамиды выделяются ее виды, работающие на основе. Также текущая экологическая ситуация оценивается в рамках процесса экологической пирамиды.

АNNOTATION

In this scientific project, we will focus on the concept of the pyramid of Ecology and give an individual description of its species. It focuses on its types, which work on the basis of the laws of the pyramid of Ecology. At the same time, the current environmental situation is evaluated within the framework of the ecological pyramid process.

ПІКІР

«Экология пирамидасы» тақырыбы өзінің атауы айтып тұрғандай, тіршіліктің сатысын, қарқынын, қазіргі және болашақ күйін болжауға мүмкіндік беретін ғылымның бір тармағы ретінде үлкен маңызға ие. Себебі, экология бұл біздің қоршаған ортамыз, тіршілігіміз, болашағымыз... Жалпы, қазіргі уақыттағы пандемияны экологиялық сауатсыздық пен тәрбиесіз берілген білімнің жемісі деп айтқан болар едім. Әлемдік экономикаға нұқсан келтіріп, қаншама адамдардың өмірін жалмаған пандемия салдарынан әлі де арыла алмай отырмыз. Осы секілді қоршаған ортамызда орын алып жатқан мәселелерді шешу үшін біздің тіршілік ортасы туралы терең әрі нақты фактілерге негізделген біліміміз болуы қажет. Бұл тақырыпқа зерттеу жүргізу осы тұрғыдан алып қарағанда өте өзекті екені айтпаса да түсінікті. Оқушының бұл тақырыпқа үлкен ізденіспен, жанашырлық сезіммен келгені байқалады. Өз деңгейі үшін өте жақсы жазылған. Алдағы уақытта тақырып ауқымын кеңейтіп зерттеу жүргізсе, бұл жұмыс жақсы оқу материалына айналуы мүмкін.

Ақнұр Дәнебекққызы Әшірбаева

Т.Қ.Жұргенов атындағы ҚазҰӨА магистрі,

«Сырдария» университетінің оқытушысы

ЖОСПАР

І. КІРІСПЕ.

Экология пирамидасы ұғымы туралы түсінік

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ:

а) экология пирамидасының түрлері;

б) сандар пирамидасы;

в) биомасса пирамидасы;

с) энергия пирамидасы.

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ.

Экологиялық пирамидалардың сипаты мен маңыздылығы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе...........................................................................................................................8

Негізгі бөлім...............................................................................................................13

Қорытынды.................................................................................................................17

Пайдаланылған әдебиеттер.......................................................................................18

ЭКОЛОГИЯ ПИРАМИДАСЫ

Экологиялық пирамида – бұл көбінесе үшбұрыш түрінде бейнеленетін графикалық дизайн. Мұндай модельдер биоценоздың трофикалық құрылымын бейнелейді. Бұл дегеніміз экологиялық пирамидалар даралардың санын, олардың биомассасын немесе олардағы энергия мөлшерін көрсетеді. Олардың әрқайсысы кез-келген индикаторды көрсете алады. Тиісінше, бұл экологиялық пирамидалар бірнеше типте болуы мүмкін дегенді білдіреді: даралар санын көрсететін пирамида, ұсынылған особьтардың биомассасының мөлшерін көрсететін пирамида, сондай-ақ осы экологиялық элементтерде болатын энергия мөлшерін анық көрсететін соңғы экологиялық пирамида.

Экологиялық пирамида ережесі – экожүйедегі консументтер, продуценттер және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас заңдылықтары [1]. Осының нәтижесінде бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен сайын биомасса, сандық құрамы мен энергия азайып отыратыны анықталған. Бұл заңдылықты кезінде эколог Ч.Элтон зерттеп, өзінің есімімен «Элтон пирамидасы» деп атаған. Экологиялық пирамида ережесі көбіне бағана түріндегі сызбанұсқалар арқылы беріліп, табиғи бірлестіктердің белгілі бір өнімділігі арқылы ерекшеленеді. Ол массалық не энергиялық өлшем бірлігі арқылы өлшенеді. Экологиялық пирамиданың 3 типі бар:

Сандық пирамида – организмдердің жеке сандық көрсеткішін анықтайды.

Биомасса пирамидасы – жалпы құрғақ салмақты немесе өнімділікті анықтайды.

Энергия пирамидасы – энергия ағымының қуатын немесе жылу энергиясын анықтайды.

Сандар пирамидасы – әрбір қоректік тізбек деңгейлеріндегі организмдер саны арақатынасының заңдылығы [2]. Қоректік тізбектегі дарабастар саны келесі қоректік деңгейлерде азая түседі. Бірақ оның көбеюі де мүмкін. Сан пирамидасы диаграммасының биомасса мен энергия пирамидаларының диаграммасынан басты ерекшелігі – оның төменгі деңгейлеріне қарағанда жоғары деңгейлері бірте-бірте ұлғая түседі.

Сандар пирамидасының құрылуы мына факторларға байланысты:

Кез-келген экожүйеде ұсақ жануарлар саны жағынан ірі жануарлардан басым болады және тезірек көбейеді.

Кез-келген жыртқыш жануар үшін оның жемтіктерінің көлемінің төменгі және жоғарғы шегі бар. Жоғарғы шегі жыртқыштың өз денесінің көлемінен әлдеқайда ірі жануарға шамасы жетпейтіндігімен, ал төменгі шегі – жемтігінің көлемі тым кішкентай болғанына байланысты оны аулаудың мәнінің болмауы. Өйткені, жыртқыштарға ұсақ жануарларды көбірек аулауға тура келеді. Сондықтан да жыртқыштардың әр түріне оптимал көлемді жемтіктері азық болады.

Сандар пирамидасы 1975 жылғы Одумның көрсеткіші бойынша:

Редуцент (10)

Консумент – 2 (100)

Консумент – 1 (1000)

Продуценттер (10000) [3]

Мысалы, бір арыстанның күнелтуі үшін жылына 50 зебра қажет. Дегенмен, бұл ережеге сәйкес келмейтін жайлар да бар. Үйірмен жүрген қасқырлар өзінен едәуір үлкен жануарларды, мысалы жылқыларды ала алады. У бөліп шығару қасиетіне байланысты өрмекшілер мен жыландар да ірі жануарлардыөлтіре алады. Ал кез-келген көлемді жануарларды азық ете алатын жалғыз тіршілік иесі адам болып табылады.