Экоцид және табиғатқа қарсы қылмыстар туралы мақала

Экоцид: Табиғатқа қарсы жасалған қылмыстардың халықаралық-құқықтық бағасы

Қазіргі жаһандану дәуірінде адамзаттың өндірістік, әскери және технологиялық әрекеттері табиғи ортаға үлкен қауіп төндіруде. Экожүйелердің жойылуы, климаттың өзгеруі, биологиялық әртүрліліктің азаюы сияқты процестер планетаның болашағына алаңдаушылық туғызуда. Осы жағдайларда «экоцид» ұғымы — яғни табиғатқа қасақана немесе аса немқұрайдылықпен келтірілген ірі зиян — халықаралық құқық саласында өзекті мәселе ретінде көтерілуде.

Бұл мақалада табиғатқа қарсы жасалған қылмыстардың халықаралық – құқықтық бағасы туралы, табиғатымызға қауіп төндірген және төндіріліп жатқан өзекті мәселелерді қозғай отырып, талқыланады.

Экоцид ұғымы және оның тарихи қалыптасуы

«Экоцид» сөзі гректің oikos (үй, табиғи орта) және латынның caedere (өлтіру) сөздерінен шыққан. Бұл термин алғаш рет 1970 жылдары Вьетнам соғысы кезінде қолданылған, сол кезде АҚШ армиясы ормандарды жою үшін «Agent Orange» деп аталатын химиялық затты қолданған болатын. Бұл әрекеттер табиғи орта мен адамдардың денсаулығына орны толмас зиян келтірді.

Халықаралық құқықтағы орны

Қазіргі таңда экоцид халықаралық деңгейде дербес қылмыс ретінде толық мойындалмаған. Алайда Халықаралық Қылмыстық Сот (ХҚС) Рим статутында төрт негізгі қылмыс белгіленген: геноцид, соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар және агрессия. Экоцидті бесінші қылмыс ретінде мойындату туралы бастамалар көтеріліп келеді. 2021 жылы белгілі заңгерлер тобы экоцидке ресми құқықтық анықтама беріп, оны халықаралық қылмыс ретінде тануды ұсынды.

Экоцид мысалдары

•Вьетнам соғысы (1961–1971): Жоғарыда айтылғандай, химиялық заттардың әсерінен ормандар мен ауыл шаруашылығы жерлері жойылып, адамдар ауыр науқастарға шалдықты.

•Бхопал апаты (Үндістан, 1984): Химиялық зауыттағы апат салдарынан мыңдаған адам қаза тапты, ал қоршаған орта ұзақ жылдарға уланды.

•Арал теңізінің құрғауы: Кеңес дәуірінде су ресурстарын дұрыс басқармау салдарынан теңіз көлемі күрт азайды, экожүйе күйреді.

Қазақстандағы жағдай

Қазақстанда да экологиялық зардаптар аз емес. Семей ядролық сынақ полигоны — мыңдаған адамның денсаулығына және табиғи ортаға әсер еткен тарихи экоцид мысалы. Сонымен қатар өндіріс аймақтарында (мысалы, Жезқазған, Өскемен, Қарағанды) ауа мен топырақтың ластануы, кей өңірлерде су тапшылығы — экологиялық қауіптің нақты көріністері.

Қазақстандағы экологиялық дағдарысы

Арал теңізі: ХХ ғасырдың екінші жартысы Қазақстандағы және әлемдегі ең ауыр экологиялық апаттардың бірі - Арал теңізінің жойылуының куәсі болды. Ауылшаруашылық жерлерін суару үшін су ресурстарын дұрыс басқармағандықтан, теңіздегі су деңгейі айтарлықтай төмендеп, экожүйенің бұзылуына және теңіз аймағының айтарлықтай қысқаруына…