Ермұхан Бекмаханов туралы 9 сыныпқа арналған мақала

Тарих ғылымындағы қайсар ғұмыр

Смаилова Сапура Раушанбековна

Астана қаласы әкімдігінің “№8 мектеп-лицей” ШЖҚ МКК

Ермұхан Бекмаханов – қазақ тарих ғылымының көрнекті өкілдерінің бірі, ХХ ғасырдың ортасындағы саяси қуғын-сүргін жылдарына қарамастан, қазақ халқының тарихын зерттеуге айтарлықтай үлес қосқан ғалым. Оның еңбектері Қазақстан тарихының маңызды кезеңдерін қамтып, тарихи әділдікті қалпына келтіруге бағытталды. Бұл мақалада ғалымның өмірбаяны, тұлғалық қасиеттері және оның ғылыми мұрасы қарастырылады. Сонымен қатар, кеңестік идеологияның әсері және Бекмахановтың қазақ тарихына қосқан үлесі жан-жақты талданады. Мақалада ғалымның қиын-қыстау жылдардағы тағдыры мен оның табандылығының қазақ тарих ғылымындағы орны зерттеледі.

Ермұхан Бекмаханов – мемлекет алдындағы еңбегі үшін «Қызыл жұлдыз» орденімен, медальдармен және ҚазКСР Жоғарғы Грамотасымен марапатталған. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарих ғылымының негізін қалаған, ұлттық тарихи мұраны жаңғыртуға күш салған көрнекті ғалым. Ол Кеңес үкіметінің қатаң идеологиялық бақылауындағы кезеңде өмір сүріп, өзінің ғылыми көзқарастарын қорғап, ақиқат тарихты жазу жолында үлкен күреске түсті. Ғалымның өмір жолы мен тұлғалық қасиеттерін зерттеу оның ұстанымдары мен ғылымға қосқан үлесін терең түсінуге мүмкіндік береді.

Ермұхан Бекмаханов 1915 жылы 15 ақпанда Павлодар облысының Баянауыл ауданы, Төре ауылында дүниеге келген. Төре руынан шыққан. Абылай ханның жетінші ұрпағы. Әкесі Бекмаған, анасы – Бәпіш, бауырлары Дінше және Қамияш. Алты жасқа толмай әкесі Бекмахан өкпесіне суық тиіп қайтыс болған. Мектеп бітірер жылы ағасы Дінше де өкпесіне суық тиіп қайтыс болады. Ермұхан Семейде оқып жүрген уақытта Қазақстандағы ұжымдастыру кезіндегі ашаршылқ орын алып ауылдағы анасы мен қарындасы қайтыс болады. Ермұхан ауылына бара алмай олардың жерленген не жерленбегені туралы да біле алмайды. Ермұхан Бекмахановтың екі отбасы болған. Бірінші жұбайы Әминадан Найля, Нурия, Нәдия есімді үш қызы бар. Екінші жұбайы Халимадан Ермұхан,Сермұхан, Қарлығаш есімді балалары бар.

Ермұхан бала кезінен зерек, білімге құштар болып өскен ол орта мектепті үздік бітіріп, жоғары білім алуға талпынды. 1925-1931 жылдары Баянауыл мектебінде, 1931-1933 жылдары Семейдегі жұмысшы факультетінде білім алады. Семейдегі Жұмыс факультетін тәмамдаған Ермұхан Алматыға оқуға түсуге келгенінде ағасының досы Диқан Әбілевті кезіктіреді. Диқан Әбілев Ермұханға Алматыға оқитын болса жергілікті белсенділер оның төре руынан екенін біліп қудалауы мүмікін екендігін айтып Ресейге оқуға түсуге кеңес береді.

Сөйтіп, 1933 жылы Тамбов педагогиклық институтына оқуға түседі. 1936 жылы Халықтық ағарту комиссариатының шешімімен Тамбов педагогикалық институтынің тарих факультеті жабылып, ол факультеттің студенттері Воронеж педагогикалық институтына ауыстырылады. 1936 жылдың күзінде Ермұхан Воронежге келеді. Ал ол кезде Воронеж қаласында Алаш қозғалысының белді мүшелері Халел Досмұхамедов және Мұхаметжан Тынышбайұлы айдауда жүрген еді. Ермұхан Алаш зиялыларымен ой бөлісуі нәтижесінде тарихқа деген қызығушылығы арта түсті. Халел Досмұхамедов және Мұхаметжан Тынышбайұлы Ермұханның болашақта үлкен тарихшы ғалым болуына зор ықпал етті.

1937 жылы Воронеж педагогикалық институтының тарих факультетін бітіргеннен кейін арнайы жолдамамен Қазақстанға жіберіледі. 1937-1939 жылдары Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, кейін директордың орынбасары қызметін атқарады. 1946-1947 жылдарда Қазақ КСР Ғылым академиясында жаңадан құрылған Тарих, археология және этнография институты директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, 1947-1966 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінде өзі ұйымдастырған Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды.

Ермұхан Бекмахановтың ғылыми мұрасы оның тақырыптың алуан түрлі болуыме, тарихи мәселелерді кең қамтуымен және оларды байыпты шешуімен ерекшеленді. Оның еңбегінің бастысы 1947 жылы жарық көрген «ХІХ ғасырдың 20–40 жылдарында» атты монографиясы. Осы тақырыпта 1946 жылы Мәскеуде тарих мамандығы бойынша докторлық диссертация қорғаған. Бұл еңбекте ғалым Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысты терең…