Е. Бекмахановтың өмірі мен ғылыми мұрасы туралы мақала

Е.Бекмахановтың өмірі: тарих ғылымындағы

мұрасы

Бекмаханов Ермұхан Бекмаханұлы 1915 жылы 15 ақпан күні Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Төре ауылында дүниеге келген. Төре тұқымынан шыққан. Алты жасқа қараған шағында әкесінен айырылған. Отбасында үш ағайындының ішінде екіншісі.

1925-1931 жылдары Баянауылда мектепте тәлім алады. Мектеп бітірген жылы туған ағасы Дінше қос өкпесіне салқын тигізіп, көз жұмып, отбасын асырау міндеті Ермұханға жүктелгеннен кейін, анасы оның оқуын ары қарай жалғастыруына қарсы болған. Алайда, ол анасының қарсылығына қарамастан Семейдегі Жұмыс факультетіне оқуға түседі. Сол жылдары елімізде орын алған ашаршылықтың салдарынан Ермұхан анасы мен кішкентай қарындасынан көз жазып қалады.

1933 жылы Жұмыс факультетін бітіргеннен соң, ол ҚазПИ-дің физика-математика факультетіне түсу мақсатында Алматыға жол тартады. Бірақ бұл мақсаты орындалмай, Тамбов педагогикалық институтында жаңадан ашылған тарих факультетіне түсуге шешім қабылдайды.

Институтта оқып жүрген кезінде Ермұхан Алаштың ардақты ардагерлері Халел Досмұхамедов пен Мұхамеджан Тынышбайұлымен кездесіп, ой бөліскен. Осының нәтижесінде оның тарихқа деген қызығушылығы арта түскен.

Оның қызмет жолына келетін болсақ, 1937 жылы Ресейдегі педагогикалық институтын тәмәмдаған соң, біруақытта мектепте мұғалім және Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатының жанындағы ғылыми-зерттеу институтында қызмет еткен.

1939-1940 жылдары ғылыми-зерттеу институтының директоры лауазымына дейін көтерілген. Бұл қызметпен шектеліп қана қоймай, осы кезде Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) аспирантурасына түсіп, білімін жетілдірген. Аспирантурада ол Диқан Әбілев, Мәлік Ғабдуллин, Әли Есмағамбетов, Дүйсенбек Еркімбеков секілді белгілі тұлғалармен оқыған. Е.Бекмаханұлы қандай қиын кезеңдерді бастан кешірсе де, ғылыммен айналысуды ешқашан тоқтатпай, үнемі ғылыми ізденіс үстінде жүрген. Ұлы Отан соғысы жылдарында әртүрлі оқу орындарында тарих пәнінен дәрістер оқиды. Оның ұстаздық қызметі өмірінің соңына дейін жалғасын тапқан.

Одан басқа, Е.Бекмаханұлы 1941-1942 жылдары Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатында мектептер басқармасының бастығы, 1942-1944 жылдары Қазақ КП Орталық Комитетінің лекторы, 1943-1948 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында аға ғылыми қызметкері, институт директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған. 1947 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін, яғни 1966 жылдың 6 мамырына дейін Қазақ мемлекеттік университетінде өзі ұйымдастырған Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды.

Оның ғылым жолындағы алғашқы ізденістері педагогика саласымен тығыз байланысты.

Ермұхан Бекмаханұлы екі рет отбасылы болған. Алғашқы әйелі Губеева Әмина Зәріпқызынан Найля, Нурия, Нәдия есімді үш қыз сүйсе, екінші жары Бекмұхаммедова Халима Адамбекқызынан Ермұхан, Сермұхан ұлдары мен Қарлығаш есімді қыз сүйген. Барлығы да жоғары білімді, қайраткер деңгейіне дейін көтерілген мамандар. 20 жыл бірге ғұмыр кешкен екінші жары Халима Адамбекқызымен 1946 жылы Ташкентте танысқан екен.

Ғылыми ізденістері. Е.Бекмаханұлының ғылыми ізденістерінің ерекшелігі тақырыптарының әртүрлі болуында, тарихи мәселелерді кең қамтылуымен және олардың байыпты шешілуінде. Ол 1943 жылы Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясында «Қазақтардың Кенесары Қасымов бастаған бостандық күресі» атты кандидаттық диссертациясын қорғады. Академик А.М.Панкратова бастаған ірі 16 тарихшының барлығы да оң бағасын берген.

Оның «Казахстан в 20-40-е годы ХІХ веке», «Присоединение Казахстана к России», «Очерки истории Казахстана ХІХ в.» атты атақты еңбектері бар. Осылардың ішіндегі ең бастысы, тағдырын шешкен еңбегі 1947 жылы Алматыда орыс тілінде жарыққа шыққан «XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» атты монографиясы еді.

Бұл еңбекті Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің тарихын ақтау тұрғысынан жазылған деп бағалап, Ермұханның өзіне буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны насихаттаушы деп айып тағылды. Бұл еңбекке қатысты қарсылықтар күннен күнге артып жатты. Бірақ Ермұхан дегенінен қайтпай, қарапайым халықтың қамын ойлаған Кенесары Қасымұлының еңбегін, батырлығын көрсетуден бас тартпайды. 1951 жылы университеттегі жұмысынан қуылып, партия қатарынан шығарылды. Ол біраз уақыт Алматы