Эссе жазу дағдысын қалыптастыру әдістемесі

Лекция 7 .

Шығарма жаздыруға төселдірудің жолдары . Шағын эссе, сыр толғау жаздырту арқылы шығармашылық жұмыстарға бағыттаудың инновациялық тәсілдері .

Қазақ әдебиеті н оқытуда жазылым дағдыларын дамытудың тиімді әдістері

Бүгінгі таңда мектеп мұғалімінің алдында тұрған үлкен міндеттердің бірі оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту мәселесі . Қазақ тілінде оқытатын мектептердің оқу бағдарламасында тыңдалым / айтылым , оқылым , жазылым және әдеби тіл нормалары бойынша берілген оқу мақсаттарына жетуде мұғалім осы мәселеге назар аударады . Енді осының ішінде жазылым дағдысына келетін болсақ , қазақ тілі пәнінің оқу бағдарламасында оқушы 5 сыныпта – 150 – 200 сөз , 6 сыныпта – 200 – 250 сөз , 7 сыныпта 250 – 300 сөз , 8 сыныпта – 300 – 350 сөз , 9 сыыпта – 350 – 400 сөз жазу керек делінген . Осы сыныптар аралығында оқушының Ж1. Жоспар құру, Ж2. Әртүрлі жанрда мәтіндер құрастыру , Ж3.Жазба жұмыстарын әртүрлі формада ұсыну , Ж4. Эссе жазу , Ж5. Оқылым және тыңдалым материалдары негізінде жинақы мәтін жазу , Ж6. Мәтіндерді түзету және редакциялау сияқты коммуникативтік дағдылары қалыптасуы шарт . Демек бала жоспар құрудан бастап , әртүрлі формада жазылған мәтінін өзі тексеріп , түзете алатын деңгейге жетуі тиіс .

Сонымен қатар :

өз көзқарасын білдіре отырып мәтін жазу ;

тиісті стильді пайдалана отырып , алуан түрлі тақырып бойынша мәтін жазу ;

жоспар құру;

өзіндік стильде мәтін құру;

тыңдалым , оқылым және аудиовизуалды материал мазмұнының үдесінен шығу үшін шығармашылық түрде жауап жазу ;

түрлі жанрда мәтін құру;

мәтіндерді салыстыру ;

мәтіндерді түзету және түрлендіру ;

оқырманның қызығушылығын оятып , оны сендіру үшін жазу ;

эссе жазу ; т. б. машықтары қалыптасады .

Осы жұмыстарды ұйымдастыруда мұғалімге үлкен шеберлік қажет . Оқушы үйлесімді мәтін құру үшін көптеген күрделі дағдыларды меңгеруі тиіс . Олар шеберліктерін , сөздік қорының молдығын көрсетеміз деп , негізгі мәселеден , немесе тыныс белгілеріне назар аудармай қалуы мүмкін . Сол себепті Жазылым кезінде оқушыларға үнемі қолдау көрсетіліп отырғаны дұрыс .

өз бетінше жазудың алдында – идеяны тұжырымдауға қолдау көрсетеді , жоспарлаудың әртүрлі әдістерін үлгілеп көрсетеді және бастапқы нұсқаны жазу үдерісін ұйымдастырады ;

жазу барысында – оқушылардың нақты іріктелген лексикалық бірліктерді қолданғанын ( тіркестерді таңдау ), грамматикасы ережеге сай екенін ( мысалы , етістіктің шақтарын дұрыс қолдануы ), сөздердің үйлесімдігін ( байланыстырушы сөздердің қолданылуы ) қадағалайды ;

жазып болғаннан кейін – жұмыстың алдын ала белгіленген критерийлерге сәйкестігін тексереді , түзетеді , жетілдіреді , мәтін аудиторияға сай келе ме , жоқ па, мақсатына сәйкес пе , жоқ па екенін анықтайды . Оқушыға жазғанын қайта қарап шығуға мүмкіндік беруі керек .

Жазылым барысында оқу үдемелілігін қолдану оң нәтиже береді деп есептеймін . Бұл кезде оқушы өзіне қажетті ақпаратты толық жинаған соң жазуға отырады . Жазылым үдерісі басталғанға дейін идеяны жанжақты зерттеу қажет . Сондай-ақ оқу үдемелілігінде мұғалімдер жазылымды дамыту үшін айтылым мен тыңдалымды тиімді қолданудың жолдарын қарастырғаны жөн . Мұғалімнің жетекшілігімен жүретін жазылым барысында оқушыларға жаңа сөздерді назардан тыс қалдырмай тіркестерді таңдауға , құрмалас сөйлемдерді қолдануға , сөздер мен сөйлемдерді дұрыс байланыстыруға қолдау көрсетіліп , өз бетінше жазылымға алып келеді . Содан кейін оқушыға тапсырма беріледі . Сыныптағы оқушылардың деңгейін ескеріп , тапсырманы саралап берген дұрыс . Осы орайда « тоғыз шаршы » әдісі өте тиімді болмақ . Айталық , 5 сынып бағдарламасындадағы Ж3. Сюжетті суреттердің ( фотосуреттер ) желісі бойынша әңгіме құрастыру . Оқушыны осы оқу мақсатына жеткізу үшін төмендегідей тапсырма беруге болады . Мұнда көбірек қолдауды қажет ететін балаға суреттен бөлек , тірек сөздер берсек артық болмайды .

Дәл осы мақсатқа « Пазл » әдісі немесе « Хикая картасы » бойынша тапсырма беруге болады . Оқушы сюжетті суреттерді әңгіме желісі бойынша орналастырып , талдау жасайды . Содан кейін өз ойын жинақтай отырып әңгіме құрастырады .

Жалпы жазылымда баланы жазуға жетектеп алып келу керек . Осы сыныпта Ж4. Эссенің кіріспе , негізгі, қорытынды бөлімдерін сақтай отырып , өзіне таныс адамды , белгілі бір мекен мен оқиғаны сипаттап не суреттеп жазу деген мақсат бар. Сабақтың тақырыбы « Қазына аралына саяхат ». Ең алдымен оқушыларға « Қазына аралы » туралы мәтін таратып , « теріп алу » әдісімен тірек сөздерді тергізіп алсақ … Бұл бірінші тапсырма . Екінші тапсырмада осы тірек сөздерге «4 сөйлем » немесе «ПОПС» әдісімен сөйлемдер құрайды .

Бірінші сөйлем « Менің ойымша , … »

Екінші сөйлем « Себебі , мен оны былай түсіндіремін … »

Үшінші сөйлем «Оны мен мына мысалдармен дәлелдей аламын … »

Соңғы сөйлем «Осыған байланысты мынадай қорытындыға келдім …»

Үшінші тапсырмада эссенің құрылымы түсіндірілсе , оқушы эссе жазуға толық дайын деген сөз . Төртінші тапсырмада РАФТ немесе басқа бір әдіспен эссе жаздыруа болады .

Бүгінде эссе жанры өзінің өміршеңдігімен қатар , білім берудің жаңа талаптарына сай қажеттілігін де байқатып отыр . Сол себепті , эссе жанрын танып білу , оның басты ерекшеліктері мен сипаттарын айқындау алдымызға үлкен міндеттерді жүктеп отырғандығы анық . Осыған байланысты «Эссе дегеніміз не?», «Оны қалай жазу керек ?», « Қазіргі заманғы эссе қандай болуы керек ?» «Эссенің басқа жанрлардан өзгешелігі неде ?», «Эссе жазудың негізгі талаптары қандай ?», «Эссе жазуда қандай әдіс-тәсілдерді пайдалануға болады ?» т.б . сұрақтардың туындауы заңды .

Қазіргі таңда мектепте және жоғары оқу орындарында оқушылар мен студенттердің білімін анықтау мақсатында эссе жазу басты талап ретінде енгізілуде . Ал батыс елдерінде оқуға құжат тапсырғанда , эссе жазу қалыпты бақылау әдісіне айналған .

эссе жазудың атқар қызметі

- оқушының шығармашылық қабілетін дамытуда ;

- оқушы өз ойын еркін жеткізуге ;

сөйлемдерді нақты және сауатты құрастыруға ;

жеке субъективті пікірін білдіруге ;

аргументтер мен фактілер келтіре отырып,ойын дәлелдеуге , талдаулар мен тұжырымдар жасауға үйренеді .

Үлкен зерттеулер , ғылыми жұмыстар , монографиялар , роман- эпопеялар осы эсседен бастау алып , өрбіп , жалғасын тауып жататыны белгілі . Сондықтан эссе жазуға мектеп жасынан бастап үйрену үлкен мүмкіндіктерге жол ашатыны анық .

Эссе жазу арқылы студенттің білімін толық бағалауға болады .

Эссе жазу арқылы студенттің аналитикалық ойлау қабілетін анықтауға жағдай жасайды .

Сондай-ақ , студенттің өз пікірін білдіру , ойын сауатты жеткізу , талдау , дәлелеу , ой қорыту , тұжырым жасау қабілеттерін ашып көрсетуге мүмкіндік береді .

Эссе жазу оңай емес . Ол :

үлкен шығармашылық қабілетті ,

жазушылық қиялды ,

теориялық білімділік пен сауаттылықты ,

стильдік ерекшелікті қажет етеді .

Эссе жазғанда тақырыптың негізін ашатын тың идеялардың , жаңа ойлардың туындауы эссе талаптарының бірі . Автор өзінің жеке ойы мен дүниетанымын жеткізу мақсатында әртүрлі дәлелдер ( аргументтер ) келтіре отырып , параллелдеу , аналогия, ассоцацияларды пайдалана білген жөн .

Эссенің көркемдік сипаты басым . Эссе жазғанда метафора, эпитет, теңеу , аллегория, символ, салыстыру , риторикалық сұрақ т.б . көркемдік тәсілдерді ұтымды қолдана алу эссенің көркемдік-эстетикалық табиғатын терең аша түседі .

Эссе французша « essa і», ағылшын тілінде «е ssay » – байқау , көру , очерк; латынша « exagium » – салыстыру , өлшеу деген мағынаны білдіреді .

Эссе – ой толғаудан туындаған адамның ішкі ойының , жеке субъективті көзқарасының көрінісі . Ол шағын көлемді проза түрінде жазылатын шығарма . Көркем әдебиеттегі әңгіме белгілі бір сюжетке құралып , кейіпкер тағдырымен сабақтасқан өмір шындығы көркемдік шешімдермен ашылып жататындығы белгілі . Ал эсседе автордың субъективті пікірінің көрініс табуы алдыңғы орынға шығады . Автор дүниеге деген өзіндік көзқарасын білдіреді , өмір жайлы ой толғайды , белгілі бір мәселелер бойынша талдаулар жасап , туындаған сұрақтарға жауап іздейді .

ЭССЕ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК

ЭССЕ ЖАЗУДЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТІ

Эссе жазудың мақсаты :

- Өз ойын жазбаша жазуға үйрету ;

- Шығармашылық ойлау қабілетін дамыту ;

- Дұрыс сөз саптауға жаттықтыру ;

- Өзіндік субъективті пікірін айту қабілетін жетілдіру ;

- Әртүрлі тезистер , дәлелдер келтіре отырып берілген тақырыпты ашуға үйрету ;

- Талдау жасауға , ойын аргументтеуге дағдыландыру ;

- Болжамдар жасауға , көзқарасын білдіруге үйрету ;

- Өзінің ойы мен пікірін дәлелдеуде фактілерді дұрыс қолдана алуға үйрету ;

- Өз ойын қорытындылауға , ой түйіндеуге дағдыландыру ;

- Сөз өрнектерін көркемдікпен құрауға баулу;

- Ғылыми тілде тұжырымдар жасауға жаттықтыру ;

- Стильдік қолтаңбасын қалыптастыру т.б .

- Эссе жазу оқушы үшін пайдалы . Эссе жазуда алдымызға қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін бірнеше міндеттерді орындау жүктеледі :

- Көркем әдеби шығармаларды жиі оқу ;

- Теориялық білімді шыңдау ;

- Фактілерді , ақпараттарды , статистикалық мәліметтерді нақты дереккөздерден іздеп табу т.б .

Эссе – қиын жанр. Шағын ғана шығарма өз бойына

философиялық тереңдікті ,

көркем әдебиетке тән лиризмді ,

нақты фактілерге сүйенген тарихи шындықты , ақпараттарды сыйғыза алады . Эсседе

автор өзінің субъективті ойы , өмірге деген көзқарасы , танымы мен дүниетанымы арқылы жаңа идеялар ұсынып жатады . Сондықтан да, эссе жазу оңай шаруа емес . Ол үлкен жауапкершілікті қажет етеді . Шығармашылық қабілет , жазушылық қиял , теориялық білім , терең толғаныс әдемі үйлесім мен өзара сабақтастық тапқанда ғана жақсы эсселер туындайды .

ЭССЕ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

Эссе мазмұнына қарай :

- философиялық эссе

- ғылыми эссе

- әдеби-сыни эссе

- тарихи эссе

- көркем әдеби эссе

- көркем публицистикалық эссе т.б . болып бөлінеді .

Бүгінгі таңда көркем әдебиетте көрініс тауып жүрген эссенің төмендегідей түрлері бар:

- Әңгіме-естелік

- Әдебиет жайлы толғаныс ( әдеби тұлға , қоғам қайраткерлері жайлы бір үздік сыр)

- Әдеби трактат

- Әдеби тезис

- Әдеби күнделік , хат т.б .