Ежелгі Тараз қаласы туралы баяндама және реферат

«ЕЖЕЛГІ ТАРАЗ – МӘҢГІЛІКТІҢ ҚАЛАСЫ»

Автордың аты-жөні: Кенжегулова Нагима Тагабаевна

Бағыты: Ежелгі және орта ғасырлардағы Тараз

Қызметі: №1 мектеп-лицейінің мұғалімі

Білім беру ұйымының мекен- жайы: Т.Рысқұлов ауданы, Құлан ауылы

Автордың мекен- жайы мен телефоны: Бектенбай көшесі, 20

Телефоны: 87026448177 e-mail : [email protected]

Ежелгі Тараз- мәңгіліктің қаласы.

Тараз тарихы көзі ашық, көкірегі ояу кімді де болса енжар қалдырмаса керек. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев айтқандай, ол — рухани байлығымыздың алтын діңгегі. Ол — қазақ халқының мөлдір бастауларының бірі, бабаларымыздың өлмес көзі.

Таразды тану — қазақ тарихын таратып, қырық қатпар астарын, ара жігін айыру.

Тараз тарихы — қазақ үшін шығыстың ұлы Жібек жолы. Адамның алпыс екі тамыры сияқты еліміздің ықлым заманғы болмыс-бітіміне, табиғатына, өнері мен өміріне, мәдениеті мен әлеуметтік жай-күйіне тереңдеп алып кетеді.

Тараз қаласы – тарихтың даму барысында өзіндік ерекшілігі бар көне қалалардың бірі. Сан ғасырлар тарихтың құпиясын бойына жиып жатқан осы қала туралы парсы тілінде жазылған көне жазбаларда деректер сақталған. Оларда қаланың атауы «Тараз», «Талас», «Банки», «Ианги» немесе «Ианки» деп аталғаны жөнінде мәліметтер кездеседі.

Тараз қаласының аты түркі қарлұқтар билеген кезде айдай әлемге шыға бастаған. Алатау мен Қаратау түйіскен алқапты қақ жарып аққан Талас өзенінің жағасындағы бұл қалада Әулиеата Қараханның да, Айша бибі мен Бабажі қатынның да күмбездері салынбақтүгілі олардың ата-аналары да әлі өмірге келе қойған жоқ-тын. Түркештер мен Қарлұқтардың теріскей-шығысында Жетісудағы оның Алтайдан бергі кең байтақ далада сыйыса алмай, бытырап-бытырап кеткен түрік қағанатының қалдықтарын жинай алмай, бір тізгінге таласып жатқан тар заман еді.

Шынында да, Талас қаласы қарлұқтар билеген заманда енді-енді кемеліне келе бастаған үлкен сауда орталығы еді. Дүние іздеп, пайда көздеп Жібек жолы бойында керуен тартқан кірекеш саудагерлер Талас жағасындағы қаланың сарайларын Қытайдан, Ираннан, Ұрым аталатын Византиядан әкелінген небір тауарларға, бұйымдарға толтырып тастаушы еді./1/.

Құпиясы ашылған, оны арабтардан европалықтар үйренгенін таяуда «Егемен Қазақстан» өзінің «Әлемге әйгілі...» деген айдарына жазды, қалада баяғы ата-бабаларының тәңіріне сыйынып, отқа табынатын түркілер де аз емес-ті. Бұл кезде Талас қаласын қарлұқтар жобасы Оғулшақ Қадыр билеуші еді. Қалада ата-бабаларымыз саудагерлігі үшін сарттар деп атап кеткен соғдылықтар, сонау 751 жылғы араб-қытай соғысынан кейін тұтқынға түсіп, түркіленіп кеткен 20 мың қытайдың ұрпақтары да, тіпті гректер де, парсылар да өмір сүріп жатушы еді. Міне, осы бір ынтымақ, байлық, бірлік, әсіресе түрлі діндегілердің тіл табысып кеткендігі тәжіктер жайлаған Бұқара қаласының билеушісі Исмаил Саманиді қатты толғандырған. Тараз қаласының, тіпті, кейінгі қазақ елінің, жалпы түркілердің тағдырына үлкен әсер еткен Самани әулеті қайдан шықты? Бұл жайында Нершахидің «Бұқара тарихында» біраз жазылған. Бұл әулеттің негізін қалаған Қода атты тәжік Бұқара түбіндегі Саман қыстағынан шыққан екен. Ол қазіргі Тәжікстан, Өбекстан,

Қырғыстан, Түркіменстан, Оңтүстік Қазақстан жерлерін 751 жылғы жеңісті соғыстан кейін билей бастаған араб Аббас халифатының билеушісі әл-Мамун тарапынан көтермеленген адам еді. Кейін оның үлкен ұлы Нух Самарқан уәлаятын, Ахмед- ферғана, Яхич-Шаш Ілияс- Герат уәлаяттарын биледі. Ахмедтің ұлы Насыр 875 жылы халиф тарапынан Әмудария мен Сырдария арасындағы алқапта- Мәуер-ән-Нахрда әмір болып тағайындалды. Осы Насырдың туған інісі Исмаил Ирандағы Хорасан уәлаятына билік жүргізді. Ол билігін күшейту, жерін кеңейту үшін 892-907 жылдар аралығында жаулап алушылық саясат жүргізді. Бұқара қаласын астана етіп, Самани мемлекетін гүлдендірді./2/.

Исмаил Самани 893 жылы өзі көзінің құрты болған. Талас қаласына қарай лек-лек әскерімен шеру тартты. Міне, осы оқиға жайында араб тарихшысы Мұхаммед ибн Джарир ат-Табари өзінің «Тарих ар-расул әл-мулук» деген кітабында жазады. Ат-Табари 838-39 жылы Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында Амул қаласында өмірге келіп, 923 жылы Бағдадта қаза болған. Ол Исмаил Саманидің замандасы ретінде өзі жақсы білген осы жорық оқиғасын былай деп баяндады:/3/.

893 жылы... Исмаил ибн Ахмедтің түріктер еліне жорыққа шыққандағы және оның түріктер патшасының астанасын алып, оның өзін және қатынын, 10 мың шақты адамын тұтқындағандығы туралы хабар келді. Ол бұлардың көбісін өлтіріп, олжалаған көліктерінің көптігі соншалық, бұларды санауға да болмайтын еді. Әрбір мұсылман атты жауынгері олжа бөліскенде 1000 дирхамнан алды».

Бұл жерде түркілер патшасының астанасы Тараз деп айтылмайды. Ал академик В.В. Бартольд өзінің 1894 жылғы «Орта Азияға саяхат туралы есеп» деген мақаласында Исмаил Саманидің осы жорығы туралы Нершахидің парсы тілінде жазған «Бұхара тарихында» келтірілген деректер негізінде түріктер билеушісінің қаласы Тараз екендігін атап көрсеткен.

Исмаил Саманидің Талас қаласына жорғы туралы тағы бір араб тарихшысы Әли ибн әл- Хусейн әл-Масуди өзінің «Мурудж өззахаб» деген кітабында жазады. Әли Бағдад қаласында туып, бүкіл Шығысты Қытайға дейін аралап, 956-57 жылы Мысырда дүние салған. Енді сол араб саяхатшысының кітабынан дерек: «280ж өзінің ағасы Насыр ибн Ахмед қаза болған соң Исмаил ибн Ахмед Хорасандағы билікке ие болысымен түріктер еліне аттанды. Ол түріктердің астанасы болған қалалардың бірін алып, патшаның қатынын тұтқындады. 15 мың түрік тұтқындалып, олардың 10 мыңы өлтірілді. Бұл патшаны Таңқас дейді екен. Сірә, бұл есім осы елді билеген кез келген патшаның атауымен болған деседі. Бұл патшаны халаж атауымен белгілі тайпадан шыққан…