Тарихтың бір ұшқыны туралы баяндама және реферат

КММ «Күншалған орта мектебі»

Баяндама

Тақырыбы: «Тарихтың бір

ұшқыны»

Орындаған: қазақ тілі және әдебиет

пәнінің мұғалімі Санакова А.Ж.

2018 жыл Тарихтың бір ұшқыны (баяндама) Ерейменнің оңтүстік-шығысында жайғасқан Күншалған, Ақдін, Бүркітті тауларын, Әлдебектің қызыл ағашын, Қыдырбай, Найзатас, Қарабидайық Әтембек, Қызылтас елді мекендерін көруге ниет білдіріп жолға шықты. Қасында Мейрам Бөкешев ағасы бар. Ол кісі арабша оқи алатын, тарихи әңгімелерге жақын адам. Олар ең алдымен Қарағанды облысының Молодежный ауданына қарасты Қызылтас елді мекеніне жетулері керек болды, өйткені сол ауылда оның аталас ағасы Көшер оларды қарсы алып, өз білгенін ортаға салып, оған көмек беруге ниет танытқан еді. Ауылда оларды Серік Өмірбеков інісінің жанұясы жаны-құты қалмай қарсы алды. Олар Киікбай Медет бабамыздың ұрпақтары екен. Қонақасының төрінде, жасы жетпісті алқымдап қалған, ірі денелі Көшер ағасы жайғасып, ата - бабамызға қатысты не бір әңгімелердің түбін түсірді. Біраздан соң ол:

- «Менің бұл айтып жатқандарым аталар тарихының бір ұшқыны ғой, Киікбай Медет ұрпақтары бауырым Манап»,-деді. Ал әңгіменің көкесі Мақан атада екенін сәлден соң ұқты. Ол кісілер: Мақан ата, Уақы, Имақан ақсақалдар қанжығалы шежіресін жатқа соғатын.

- Аға, Мақан, Уақы туралы бізде хабардармыз, бірақ ол кісілер бүгін жоқ, бүгін сол ғұламалардың жұрнағы сіз барсыз. Соны естісек деп келдік -деді.

- Ағам оған күлімсірей қарап алды да, Қарағым Манап, ескіні еске алып, аруақтарды тірілтпек ойың бар екен, талабыңа нұр жаусын. Менің әңгімелерім кәдеге жарар болса, азсынбайын деп бір уақиғаның басын бастады.

....Ұмытпасам 1969 жылдың көктемінде бөлімше басқармасы Мәдеш Тақанов мені конторға шақырып алып - Көшер, сен жайлауға Қарабидайыққа барасың. Серік інің өзіңе көмекші болады. Қасыңа тағы бір шопанды қосып орналастырамын - деді.

- Ол кім?,- деді ол жұлып алғандай.

- Ол Арыстанның Мақаны. Баласы Төкебай екеуі - деді ол.

- Ойбай ау, аға өзіммен қатарлас жан таппадың ба? Ол ақсақалмен ол қалай тілдеседі. Не газет жоқ, не киноң жоқ, ашқұса болып жүр дейсің бе оған? - деп айтып салды.

Мәдеш аға ашушаң болатын. Күле қарап отырған еді. Әп- сәтте түсі бұзылып; - Әй, не шатып отырсың сен - деп алдындағы столды күректей қолымен қойып қалды да, - бұл мәселе совхоз директорымен бекітілген, бұйрық та шыққан, - деп стол үстінде жатқан қағазды көрсетті.

Бұл айғайдың арты насырға шабатынын сезді де: - Жарайды ағай, айтқаныңыз болсын ,–деді. Аға да, артық кеткенін сезді ме, бірер сәттен соң түсін жылытып, жайлап орнынан тұрды. Босағада отырған оған жақындап ұзын қолын иығыма салды да:

- Айналайын Көшерім, менің айғайыма ренжіме. Сендер көпсіңдер, мен жалғызбын. Мен орталықтың тапсырмасын бұлжытпай орындауым керек. Қатарлас деп, шамалас деп біреуді жіберсем, екеуің жастыққа салынып, ащы суға беріліп кете ме деп күдіктенгенім рас. Ал Мақан ақсақал саған ақылшы болады, өзіңе тірек болады. Саған кино да керек жоқ, газет те керек жоқ. Қызық жаңалықтын бәрін Мақан атайдан естисің, – деп жымиды да, ал енді бара ғой деп шығар есікке беттеді.

Сөйтіп Мақан атамен жазғы жайлау өмірін бірге өткізетін болдық. Қонысы Қарабидайықта. Атаның қосы, оның қосынан әріректе, шамамен жарты шақырым жерде жайғасқан екен. Ол кісінің небір қылықтарын естіп өскен ол, кішілік танытып түс ауа атаға барып сәлем берді. Будка ішіндегі ас бөлмесінде баласы екеуі шай ішіп отыр екен. «Ассалаумағалейкум» деп кіріп келген оған: Әліксәлем Қамзенің баласы, төрлет, жоғары шық,- деп қасына шақырды да, баласы Төлешке қарап:

-Балам, Көшерге шай құй, анау картөшкемен пісірген қуырдағыңды әкел, майыңды, қантыңды жақындат, –деп ата қонақжайлығын көрсетіп қалбалақтап қалды. Бір-екі шыныаяқ шайды ішкен соң ата:

- Балам, қойың көп сияқты, саны қанша?, – деп сұрады.

- Мен: мыңжарым, -дедім. - Әй, мына Мәдешті жын ұрған ба, саған екі-үш отардың қойын бергені несі, – деп тамсанды. Мен үндемеген соң: жарайды, саған сенім артқан шығар. Айтарым, қойларыңды шашыратпай бақ, тау беткейінде селеу көп, сол шөптен сақтан, - деп ақылын айтты.

Әлден соң: Ата, Серік інісі аран жөндеп жатыр, отар ұзап кеткен шығар, мен барайын, –деп рұқсат алып далаға шықтым.

Содан ай жарым уақыт атамен амандасудан қалдық. Бір күні таң ата қойларды қоршаудан шығарып, өріске бағыттады да, қосқа келді. Шайды ішіп, далаға шықса есік алдында таяғына сүйеніп ата тұр. Сәлемдескеннен соң ата:

-Көптен бері жұмысбасты болып хабарсыз кеттің балам, бір уақыт тауып өз аталарың жайында әңгіме тыңда, ертең айтатын адам таппайсың, - деп қиылып тұр. Ол кезде жаспыз, жасыратыны жоқ, анда-санда ащы судың дәмін татып, совхоз басшыларының Мадақтама қағаздарын алғанға мәз болып жүрген кезім еді. Үлкен жұмыстың басын қайырып жүрген, ауданның белді қойшысы атанғандықтан ба, әйтеуір атама маңғаздана қарап:

-Ата, мыңжарым қойды бағайын ба, әлде сіздің әңгімеңізді тыңдайын ба? Қазақта: «Әңгіме бұзау емізеді, бұзау таяқ жегізеді», - деген мақал бар. Сондықтан ренжімеңіз, - деп кесіп айттым да, ерттеулі тұрған атыма секіріп мініп, өріске ұзап кеткен отарыма қарай шаба жөнелдім. Сол шапқанмен отардың басын жазыққа қарай бағыттап, бір төмпешіктің көлеңкелеу жеріне жайғастым. Үйден ала шыққан кітабыма бас қойдым. Бірақ, атамды ренжітіп алдым ба, деген ой мазалап, кітап оқуға зауқым соқпады. Қайта-қайта атама айтқан қатқыл сөздерім көз алдыма келіп: бармасам болмас, деп орныннан атып тұрып, атыма қарай аяңдадым. Жаңа ғана алдыңғы аяқтарын тұсамыстап, ауыздығынан босатқан ол алысқа кете қойоған екен, «Құр-құрлап» оны ұстап,

мініп алып қосқа тарттым. Қосыма жақындаған сайын бойымды қорқыныш-үрей билегендей күйге түстім.

- Бүгінгі кезекті көмекшім Серік ініме бере салып, ақсақалдың әңгімесін тыңдай салмай не көрінді оған - деп өзімді- өзім сөгіп келе жатырмын. Үйге жақындағанда көзіме атам түсті. Ол кісі ешқайда ұзап кетпеген екен, бірақ жалаңбас. Алдында бірдеңе қараңдайды. Өзі еңкейіңкіреп тізерлеп отырған сияқты, анда-санда оң қолын көтеріп қояды. -...Е-е , әңгіме айтатын адам тапқан екен ғой, - деп бағанадан бері жиналған бойымдағы күдікті «Ух» деп сыпырып тастадым да, атымнан түсіп, оны алыстау тұрған ашаға байладым да атама қарай аяңдадым. Жақындай бере адам түсінбестік көріністі көріп, ауызым ашылып қаққан қазықтай қақидым да қалдым.

Атам алдына бір таяқты қадапты да, оған өзінің қалпағын іліп қойыпты. Өзі соған қарап сарнап отыр. Әлден соң есімді жиғандай боп:

- Ата, сізге бірдеңе көрінді ме, мына ісіңізге жол болсын, –дедім.

Менің дауысымды естіген Мақан атам алдындағы таяққа айтып отырған әңгімесін кілт доғарып, біраз үнсіз отырды да, бүкіл денесімен оған бұрылып: Қарағым Көшер, отыршы, - деді.

Мен, айтқанын орындап, оның қасына жайғастым да, атама қарадым. Ол ойлы көзімен оған тесіле қарап отыр екен. Әлден соң ол:

- Қарағым Көшержан, менің төрімнен көрім жақын қартайған шалмын. Кезінде бақыр да болдым, батыр да болдым. Жазу танымасам да, өзімнің бойыма біткен талаптылық пен ел тарихын бойыма сақтадым. Оны халыққа дұрыс жеткізуге машықтандым. Біз, Құдайбердінің Киікбайынан тараймыз. Заманында біздің бабаларымыз елін қорғаған батыр да болды, елді аузына қаратқан би де болды, бірақ олардың есімдері ұмытылды. Ұрпақтан-ұрпаққа ата тарихын әңгімелеп жеткізіп отыратын дәстүр жаңа заманның дүрбелеңімен үзіліп қалды. Еліміздің игі жақсылары кәмпескеге ілінді, мал-мүлкі талан-таражға түсіп, өздері айдалды. Аман қалғандары аштық нәубетіне ілігіп, өлмегендері елден қашып Сибкрай (Омбы) асты. 1937-38 жылдары «Халық жауы» деген бәле шығып,