Физикадан зертханалық жұмыс дәптері 7 сыныпқа

3ертханалық жұмыс дәптері

7-сынып

№ 1 зертханалық жұмыс.

Өлшеуіш цилиндр бөліктерінің құнын анықтау (мензурка). Дененің көлемін өлшеу

Жұмыстың мақсаты: өлшеуіш цилиндрді мысалға ала отырып, аспаптар шкалалары бөлшектерінің құнын анықтау; оларды қолдануды үйрену және өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, денелердің көлемін өлшеу.

Құрал – жабдықтар: өлшеуіш цилиндр (мензурка), су құйылған тостаған, жіңішке жіп, әр түрлі ыдыстар мен денелер (гайка, өшіргіш, т.б.).

1 – тапсырма. Өлшеуіш цилиндр бөліктерінің құнын анықтау

Жұмыс барысы:

1)өлшеуіш цилиндрді мұқият көріп шығыңдар, оның шкаласына зер салыңдар. Қолдарыңдағы өлшеуіш цилиндрдің шкаласындағы жазуға қарап, ол арқылы көлемді қандай бірлікпен анықтауға болатынын дәптерлеріңе жазып алыңдар;

2)оқулықтағы 10 – параграфты қайталап, қолдарыңдағы өлшеуіш цилиндрдің бөлік құнын анықтаңдар;

3)қолдарыңдағы өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, жүргізілген өлшеулердің қателігін анықтаңдар. Ол үшін цилиндрге су құйып, құйылған судың көлемін өлшеу қателігін ескере отырып анықтаңдар;

4)анықталған шамаларды дәптерге жазып алыңдар;

5)өлшеуіш цилиндрдің сипаттамаларын және өлшеген сұйық көлемін мына кестеге жазыңдар:

Мензурканың ең үлкен өлшеу көлемі, оның бірлігі

Мензурка бөлігінің құны

Өлшеу қателігі

Қателігі көрсетілген өлшеу нәтижесі (сұйық көлемі)

Ескерту. Сұйықтық көлемін есептегенде көздің шкаланы көру деңгейіне көңіл аударыңдар. Көзді су бетінің жазықтығымен дәл келетін горизонталь деңгейде бағыттау керек.

2 – тапсырма. Әр түрлі пішіндегі қатты денелердің көлемін анықтау

Жұмыстың барысы:

1)өлшеуіш цилиндрге қатты дене толық бататындай етіп су құйып, денені сұйыққа толық батырыңдар. Сонда мензуркадағы судың соңғы және алғашқы деңгейлерінің айырмасы қатты дененің көлеміне тең болады;

2)пішіні мен көлемі әр түрлі 2 – 3 қатты денені таңдап алып, оны жіңішке жіппен байлап, суы бар өлшеуіш цилиндрге салыңдар да, көлемін анықтаңдар. Өлшеу нәтижелерін кестеге жазыңдар.

3)өлшеуіш цилиндрге сыймайтын дененің көлемін шүмегі бар ыдыстың көмегімен анықтауға болады.

Өлшейтін дене

Сұйықтықтың бастапқы көлемі (V1,см3)

Дене мен сұйықтықтың көлемі (V2, см3)

Қатты дененің көлемі

(V=V2 – V1), см3

Өлшеу алдында ыдысқа шүмектің жоғары деңгейіне жеткенше су құйылады. Денені ыдыстағы суға батырғанда оның көлеміне тең су асып төгіледі. Төгілген судың көлемін мензуркамен өлшеп, батырылған ірі дененің көлемін анықтайды.

Егер зертханада шүмегі бар ыдыс жоқ болса, онда бірінің ішіне бірі сыятын кез келген ыдысты пайдалануға болады. Бұл жағдайда ішкі ыдысқа суды кемеріне дейін толтырып құю керек. Денені суға батырғанда оның көлеміндей су сыртқы ыдысқа құйылады. Құйылған судың көлемін мензуркамен өлшейді.

№ 2 зертханалық жұмыс.

Кішкентай денелердің өлшемдерін анықтау

Жұмыстың мақсаты: қатарлау тәсілімен өлшеп үйрену.

Құрал – жабдықтар: сызғыш, кішкентай денелердің жиынтығы (бытыра, подшипник шариктері, бұршақ, тары, сымның қиындылары, т.б.), астауша, бұранда, бұрандашеге, бұранғыш (гайка).

1 – тапсырма. Шариктің диаметрін өлшеу

Жұмыстың барысы:

1)Астаушаға шариктердің бірнешеуін салыңдар да, оның екі жағындағы жылжымалы тиекті қозғай отырып, оларды бір – біріне түйістіріңдер. Сызғышпен екі тиектің L арақашықтығын өлшеп алыңдар. Оны астаушадағы шариктердің N санына бөліп, бір шариктің диаметрін анықтаңдар:

d=

2)Ұсақ денелердің өлшемдерін анықтайтын мұндай тәсіл қатарлау тәсілі деп аталады. Қатарлау тәсілімен жоғарыда аталған басқа да материалдардың өлшемдерін (диаметрлерін) анықтауға болады.

3)Өлшеу мен есептеу нәтижелерін мына кестеге жазыңдар:

Зерттелетін дене

Қатардағы бөлшектің саны (N)

Қатардың ұзындығы (L,мм)

Диаметр (d, мм)

Диаметрді өлшеу қателігі (hd, мм)

Шарик

Бұршақ

Сым

2 – тапсырма. Бұранда қадамын өлшеу

1)Бұранда қадамы деп қатар жатқан орам оймасының ара қашықтығын айтады. Бұранда қадамы өте аз шама болуы да мүмкін. Сондықтан оны анықтау үшін де қатарлау тәсілі қолданылады.

2)Бұранданың немесе бұрандашегенің орам оймалары орналасқан бөлігінің L ұзындығын сызғышпен өлшеп алыңдар. Одан кейін оймалардың N орам санын мұқият санап шығыңдар. Бұранда қадамы: d=L/N өрнегімен анықталады.

3)Бұранда қадамын анықтауда (әсіресе, оймасы ішкі жағында болатын бұранғыштар үшін) бұранда оймасының бедерін қағаз бетіне түсіріп алып өлшеу ұтымды болады. Ол үшін бұранда оймасы орналасқан бетті сия немесе жұмсақ графитпен (қарындашпен) бояп алу керек.

4)Өлшеулер мен есептеулердің нәтижелерін мына кестеге жазыңдар:

Зерттелетін дене

Ойма ұзындығы (L,мм)

Орам саны (N)

Бұранда қадамы (d, мм)

Бұранда қадамын өлшеу қателігі (hd, мм)

Бұранда

Бұранғыш

Бұрандашеге

№ 3 зертханалық жұмыс

„Қатты дененің массасы мен тығыздығын анықтау“

1 – тапсырма. Дененің массасын таразыға тартып өлшеу.

Құрал – жабдықтар: таразы, ұсақ кірлер, параллелепипед тәрізді білеуше және массасы әр түрлі кішігірім бірнеше дене.

Жұмыстың барысы. Дененің массасын анықтау тәсілдерінің бірі – таразы көмегімен өлшеу. Осындай таразылармен өлшеу кезінде оның бір табақшасына (сол жақтағы) массасы белгісіз дене, ал екіншісіне (оң жақтағы) таразының теңгеретін кірлер салынады. Дененің массасы таразыны теңгеретін кірлердің массасына тең. Ол үшін:

1)таразыны өлшеуге дайындаңдар. Таразының дұрыс теңгеріліп тұрғандығына көз жеткізіңдер;

2)таразыны бұзып алмау үшін өлшенетін денені және кірлерді таразы табақшаларына жайлап қою керек.

3)денені кірлермен теңгеріп болғаннан соң, таразы табақшасындағы кірлердің жалпы массасын есептеңдер.

Өлшеу нәтижелерін төмендегі кестеге жазыңдар:

Тәжірибе реті

Өлшенетін дене

Дененің массасы, г

Дененің массасы, кг

2 – тапсырма. Дененің тығыздығын анықтау

Құрал – жабдықтар: тығыздығы анықталатын денелер, мензурка, сызғыш, жіп.

Жұмыстың барысы. 1)алдыңғы берілген тапсырмадағы массасы анықталған денелерді алыңдар. Параллелепипедтің көлемін анықтау үшін сызғышпен оның қабырғаларын өлшеңдер, сонан соң оның көлемін (V=a) есептеңдер;

2)пішіні күрделі болып келген басқа денелердің көлемін мензурка көмегімен анықтаңдар немесе №1 зертханалық жұмыста көлемі анықталған денелерді пайдаланыңдар. Дене тығыздығын формуласымен есептеп, оны г/см3 және кг/м3 – пен өрнектеңдер. Өлшеу және есептеу нәтижелерін төмендегі кестеге жазыңдар:

Тәжірибе реті

Тығыздығы анықталатын дене

Дененің массасы, г

Дененің көлемі, см3

Тығыздық ρ=

г/см3

кг/м3

№ 4 зертханалық жұмыс

„Серпімді деформацияны зерделеу“

1 – тапсырма. Серпімді элементі серіппе болып табылатын мектеп динамометрін градуирлеу.

Құрал – жабдықтар: динамометр, бір тілім қағаз, әрқайсысының массасы 102 г болатын жүктер жиыны, қысқышы, сақинасы және жалғастырғышы (муфтасы) бар штатив.

Жұмыстың барысы:

1)динамометр шкаласын ақ қағазбен бүркеңдер. Қағаздың екі жағы резеңке сақиналардың көмегімен динамометрге бекітіледі;

2)динамометрге массалары 102 г, 204 г, 306 г және т.б. жүктерді іле отырып, 1Н, 2Н, 3Н, т.с.с. күштерге сәйкес келетін көрсеткіш орнын белгілеңдер;

3)көршілес сызықшалардың арасын өлшеңдер. Олар өзара тең бе? Неліктен? Осы шкалада ньютонның оннан бір үлестерін белгілеңдер;

4)өздерің жасаған шкаланы заводта градуирленген динамометрдің шкаласымен салыстырыңдар;

5)өлшеу дәлдігін бағалаңдар.

2 – тапсырма. Серпімді дене мен оған әрекет ететін ауырлық күші мен оның арасындағы байланысты анықтау.

Құрал – жабдықтар: қысқышы, сақинасы және жалғастырғышы (муфтасы) бар штатив. Ұзындықтары 15 – 20 см болатын бірдей екі резеңке жіп, ұзындығы 35 – 40 см болатын бір тілім ақ қатырма қағаз (картон), жүктер жиынтығы, сымнан жасалған ілгек, сызғыш, мектеп динамометрі.

Жұмыстың барысы:

1)резеңке жіптердің бір ұшын ілмектеп байлаңдар, екінші жағын қатырма қағазбен бірге штатив қысқышына бекітіңдер. Резеңкелердің ұштары бір деңгейде болуына көңіл аударыңдар. Ол деңгейді қатырма қағазда белгілеп қойыңдар;

2)ілгектің көмегімен массалары m1=m, m2= 2m, m3=3m жүктерді кезекпен бір жіпке іліңдер;

3)резеңкенің созылған кездегі орнын белгілеңдер;

4)денені ілгектің көмегімен екі жіпке қатар іле отырып, тәжірибені қайталаңдар;

5)ауырлық күші мен серпімді деформацияның арасындағы байланысты анықтаңдар. Өлшеу нәтижелерін кестеге жазыңдар. Эксперимент дәлдігі ауқымында Гук заңы орындала ма? Тексеріңдер.

Тәжірибе реті

Резеңкелер саны

Жүктің массасы, г

Ауырлық күші F=mg, H

Жіптің ұзаруы, мм

Жіптің ұзаруы, м

біреу

№ 5 Зерханалық жұмыс

Архимед заның тексеру