Ғали Орманов поэзиясындағы тілдік бірліктер

Ғали Орманов поэзиясындағы тілдік бірліктердің стильдік қолданысы

(теңеулер)

Жоспар

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім

А) Ақын поэзиясындағы теңеулердің стильдік қызметі

Ә) Теңеулердің стильдік вариациялары

III.Қорытынды

Қазақ поэзиясындағы өлең өрнектерінің тіл ерекшеліктері жалпы дүниежүзілік поэзияға тән қасиеттерімен сабақтастырыла қарастырылады. Яғни, халық поэзиясының тілі (теңеу, эпитет, метафора, кейіптеу, аллегория, символ), құрылыс жүйесі ( ырғақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас), өлшем-өрнектер (өлеңнің буындық өлшем үлгілері, шумақтық ұйқастардың түрлері) жалпы қазақ поэзиясының байырғы фольклорлық, дәстүрлі жыраулық-ақындық түрлері дамуының бір-бірімен тығыз байланыстағы сипаттарымен танылады.

Қазақ өлеңінің поэтикалық қасиеттерін тіл білімінің зерттеу ауқымында қарастыруда да қазақ тіл ғылымындағы Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Т.Қордабаев, Р. Сыздықова, М.Томанов, Қ.Өмірәлиев және т.б. көрнекті ғалымдардың арнайы жазған еңбектері, кейде сөз арасында айтқан пікірлері бар [1,99].

Белгілі бір халықтың көркем әдебиеті басқа халықтардың әдебиетінен, ең алдымен, өзінің образдар жүйесі және сөз бейнелеу тәсілдері – ұлттық характердің ең басты көрсеткіштері [2, 382].

Стилистика пәнінің әдебиеттану ғылымы мен тіл білімінің аралығынан орын алатыны белгілі. Демек, «теңеу дегеніміз не?» деген сұраққа жауап беру үшін әдебиетшілер мен тілшілердің пікірлеріне сүйенгеніміз жөн болар.

И.В. Гутаров теңеуге мынадай анықтама береді: «Теңеу дегеніміз – суреттеуді неғұрлым көрнекті ету мақсатымен бір затты, ұғымды күйі басқа бір заттармен, ұғымдармен салыстыруға негізделген көркемдеу тәсілі» [2,385].

Теңеудің стильдік мәні жөніндегі пікірлер қазақ әдебиетшілерінің де еңбектерінде бар. Осылардың ішінде көңіл аударарлығы – З.Ахметовтың тұжырымы. Ол өзінен бұрынғылардың теңеуге берген анықтамаларын талдай отырып, былай дейді: «Теңеу – белгісіз нәрсені белгілі нәрсе арқылы, күрделі нәрсені қарапайым нәрсе арқылы, алысты жақын нәрсе арқылы айқындап көрсету деген пікірді жиі кездестіруге болады, әрі солай түсіндірудің бір қарағанда ұтымды көрінуі де мүмкін. Бірақ, мұның өзі әсіресе әдебиетті, поэзияны сөз еткенде, шындыққа жанасымды болып шықпайды. Өйткені көпшілікке белгісіз, түсініксіз нәрсені түсінікті, белгілі нәрсемен салыстырып айту бір басқа да, ал бейнелік сипаты бар көркем теңеу жасау – бір басқа. Поэзиялық шығармадағы теңеу айтылатын өзгешелік бұлардың бірінен екіншісінде айқынырақ, көрнектілеу екенінде, салыстырудың өзінен кей мағына туатындығында» [2,386].

«Әдеби тілге үстеме мағына беріп,оның көркіне көрік қосатын, сол арқылы әдеби шығарманың мазмұнын құнарландырып, пішінін ажарландыратын көркемдеу құралдарның бірі – теңеу.Мұнда суреткер заттың құбылыстың ерекше белгілерін көрсетпей-ақ, оны басқа затпен,құбылыспен салыстыра суреттейді. Сонда бұлар туралы оқырман түсінігі айқындалу үстіне тереңдейді де, өнер туындысының эстетикалық әсері күшейе түседі»,- дейді З.Қабдолов [3,212].

Көркемдегіш амал-тәсілдердің қай-қайсысы болса да ақын не жазушы тілінде әсерлі,әдемі,шұрайлы тіл ерекшелігін танытуға, яғни әр сөздің қиюын тауып мағынасын құбылта жеткізу мақсатында, сондай-ақ, ойдың айқындылығын нақты көрсету үшін де қолданылады [4,5].