Түркі халықтары ескерткіштерінің танымдық сипаты туралы мақала

ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ

ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ

ТОКТЫШАКОВА М.Қ.

Алматы қаласы Жалпы білім беретін №133 орта мектебінің

қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі

Қазіргі таңда қоршаған орта, әлем, дүние туралы барлық мағлұматтар халықтың сан ғасырлық дуниетанымы негізінде туындаған тілдік бірліктер яғни жеке сөздер, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, қанатты сөздер, прецедентті мәтіндер арқылы сақталып, атадан-балаға, ұрпақтан- урпаққа беріліп, әлемнің тілдегі бейнесі жаңарып та, толығып та отырады. Әр ұлттың өз әлемдік бейнесі бар, себебі тіл тек ойлау, қарым-қатынастың құралы ғана емес, тіл бүкіл этностың рухани және мәдени айнасы.

Түркі халықтарының мәдениетінің ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүние жүзі мәдениетінің тарихында елеулі орын алатын ескерткіштердің бірі - бүкіл әлемге әйгілі болған VIII ғасырдағы Орхон ескерткіштері. Орхон ескерткіштері қатарына VII ғасырдың аяғы мен VIII ғасырдың бас кезіндегі Орхон, Сэлэнгі, Тоғула (Тула) өзендерінің аңғарларынан табылған Құтлық қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күллі Чор ескерткіштері жатады.Ондағы жазулар көбіне оңнан солға қарай, жоғарыдан төмен қарай екі түрлі оқылады.

Көне түркі халықтары, яғни біздің арғы ата-бабаларымыз өздері жасаған рухани асыл мұраларын, ерліктерін құлыптастарға, тақтатастарға ойып жазып қалдырған. Орхон-Енисей бойындағы құлпытастардағы жазулардың барлығы халық тарихын баяндап тұр. Онда ел, отан қорғау мотивтері кең орын алған.

«Тарихи деректерге қарап «тәңірі» сөзінің көне түркі жазбаларында екі түрлі мағынада қолданылғанын көреміз. Алғаш ол биік тау шыңына қатысты айтылса керек. Кейін ислам дінінің әсерімен семантикалық өзгеріске түскен. Сөйтіп бізге мәлім «құдай», «алла» деген мағынаға ие болған, - дей келе, Т.Қоныратбаев «Көкке табыну культін біз Қытай жазбаларынан да жиі ушыратамыз. Олардағы атауы - шань. Демек, «Тянь-Шань» - тау шыңы, «шаньжүн» - тауды мекендейтін тайпа (жүн) атауы болмақ. Мұны біз Сымя Цянның тарихи жазбаларынан анық көреміз -деп өз ойын білдіреді. Ежелгі түрік әулеті өздерінің ұғымындағы ең биік шыңды Хан Тәңірі деп атауы кезлейсоқ емес. Бұл да - Тәңіріге табыну мен қастерлеудің бір түрі.

«Тәнірі» сөзі - түркі тілдерінде өте ерте заманнан келе жатқан культтік мағынада жұмсалатын сөз екенін айттық. «Тәнір» сөзінің этимологиясын С.Ақатаев: «Таң» және «ер» сөздерінің бірігуінен шығуы мүмкін деп қарастырады. «Бірінші буын «тан» автордың пікірінше күннің шығуымен байланысты болса, «ер» - түркі тілдерінде ер адамды білдіреді. Осы тұрғыда Тәңір «Күн адам» «Аспан адам», яғни құдай дегенді білдіреді».

«Көк Тәңірі» мен «Аспан» екеуі екі ұғым. Түріктанушы Қ.Сартқожаұлы «Тәңірі» мен «көк аспан» бір ұғымда жұмсалмайтындығын былай түсіндіреді: «Теnir» (Тәңір) - бұған дейінгі барлық аудармашылар «көк аспан» деп аударып келді. «Тәңір» - байырғы түркілердің табынатын, жаратушы жалғыз құдайы. Тәнір, адам, табиғат жанды, жансыз дүниенің жаратушысы. «Tenir teg teniride jaratmyš Turuk bilige qayan»деген сөйлемді барлық зерттеушілер «Небопадобный, неборожденный Бильге каган» H.Х.Оркун «Gode benzer gokte (mevcud)olmus bilge hakan» деп аударған. Бұлардың аудармасы бойынша «аспан іспеттес, аспаннан жаралған» боп келеді. Тәңір - көк аспан емес Сондықтан, біз «Тәңір текті, Тәңір жаратқан» деп аудардық. Байырғы түркі, парсы қытай деректеріндегі «Нұрдан жаралған» дегеннің көне аналогы болмақ». Демек, тәңірі - исламнан бұрынғы түркі халықтарының негізгі діні. Олар ата-бабаның аруағына сыйынып, аспанға, күнге, айға табынды және отты тазартушы күш ретінде таныды.

Түркі халықтары қандай істі бастаса да, атқарса да және мақсат, мүдделерін жүзеге асырса да ең әуелі, көктегі Тәңірге шын беріле тағзым етіп, «Тәңірім қолдай көр», «Менің тәңірім», «Менің жарылқаушым, жаратушым», деп Тәңірді өздеріне ең жақын қамқоршы тұтқан.

Көк Тәңіріне сыйынған, көк пен жерге табынған сонау көне түркілердің мифтік танымы тілек- бата сөздерде айқын көрінеді. Бата сөз мәтінінде көбінесе Алла, Құдай, Тәңірі секілді культтік сөздер жиі кездеседі. Бұл культтік сөздерді бір-біріне ауыстырып қолдана береді. Бұл, әрине, қазақтардың наным-сенімдерінің бір ерекшелігі. Бата сөздерде: «Құдай жарылқасын!», «Құдай оңдасын!», «Тәңірі ием жарылқап, әулиелер қолдасын!», «Жарылқа, Тәңірім, қабыл ет, жарылқаудың қамын ет!», «Тәңірі берген несібең, тепкілесе кетпесін!», «Құдай өзің жарылқап, жолыңды оңғарсын!» деген сияқты фразеологизмдер жиі кездеседі. Кейде, дәстүрлі баталарда: Қыдыр, бақ, бақыт құсы, бақ дәулет, құт береке тәрізді сөздер айтылады: «Жорытқанда жолың болсын, жолдасың Қыдыр болсын!», «Әуелі құдай оңдасын, содан соң Қыдыр орнасын!», «Бақ қарасын, Қыдыр дарысын!», «Берсін десең, берейін бата, дарысын Қыдыр ата. Қыдырың қияласын, періштең ұяласын», т.б. Сондай-ақ, адамдар бір-біріне жақсы тілек айтқанда қалыптасқан тұрақты тіркестерде де «Алла, Құдай, Тәңірі» секілді культтік сөздер жиі кездеседі. Мәселен: Құдай жарылқасын! Құдай тілеуінді берсін! Құдайдың құлағына шалынсын! Алла жар болсын! Алланың нұры жаусын! Тәңірі оңд

ҰМАЙ - ертедегі Орталық және Орта Азияны мекендеген көшпелі түркі тілдес халықтардың ұрпақ жалғастырушы, береке-молшылық құдайы болған. Бұл әйел құдайы Тәңірден кейін екінші орын алған. Ұмай анаға қырғыздар, алтайлықтар, тувалықтар, шорлар және хакастар табынған. Кезінде Шоқан Уәлиханов қырғыздардың «Майнекең болайын!» деген ант-суын осы Ұмай ана есімінен іздестірген. Өйткені «майнеке» деген сөз май, неке деген екі сөзден тұрып, «май» бөлігінің алдындағы дыбысы түсіп қалған Ұмай ананың аты болып шығады. Сондай «Ұмай ана сияқты желеп- жебеушің болайын!» деген мағынаны білдіреді екен. Демек,…