География әлемінде тақырыбы бойынша жоспар, 5-сынып

«География әлемінде» вариативтік сабақ жоспарлары 5 сынып.

Сабақ №1.

Сабақтың тақырыбы: Планеталар, олардың орналасуы.

Сабақтың мақсаты: оқушыларға планеталар, олардың ғарыштық кеңістіктегі орналасуы жайлы түсінік беру.

Сабақтың әдісі: баяндау, лекция, сұрақ-жауап.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, атлас карта, қосымша материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі

а) оқушылармен амандасу, түгелдеу.

ә) оқу құралдарының болуын қадағалау

ІІ. Жаңа сабақ: Планеталар, олардың орналасуы. (Лекция)

Күннің төңірегінде оның тарту күшінің әсерінен жерді қоса есептегенде 8 ірі аспан денелері айналып жүреді. Планетаның Күн төңірегіндегі жолы орбита деп аталады (латынша – із, жол). Күнге ең жақын орналасқан Меркурий, одан кейін Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун. Олардың өлшемі де түрліше. Планета – өзінен жарық шығармайтын салқын дене. Дегенмен, түнгі аспанда олар да жұлдыз сияқты жылтырап, көрінеді. Олай көрінетін себебі: планетаның бетіне күннен түскен сәуленің шағылысуына байланысты екен. Планета – «кезбе жұлдыз» деген мағынаны беретін грек сөзі. Жұлдыздар сияқты планеталар да белгілі бір орында тұрмайды, үздіксіз қозғалып аспан әлемінде жүреді. Себебі олар күнді айнала қозғалады. Планетаның пішіні шар тәріздес келеді және барлығы да өз осінен айналады. Күн жүйесіндегі аспан денелері топтасқан галактиканы «Құс жолы» деп атайды. Құс жолының өзі миллиондаған жұлдыздардан тұратын жұлдыздар жүйесі. Әрбір жұлдыздың Күн Күн сияқты өзінің жүйесі бар. Күн де басқа Жұлдыздар сияқты Галактиканың орталық нүктесінен шамамен 250 миллион жылда айналып өтеді. Бұл уақытты «Галактикалық жыл» деп атайды. Ғарыштық кеңістік дегеніміз – ір түрлі пішінде қалыптасып, жер атмосферасынан т

ІІІ. Бекіту сұрақтары:

1. Галактика дегеніміз не?

2. Күн төңірегін қанша планета айналып жүреді?

3. Орбита дегеніміз не?

ІҮ. Үйге тапсырма: Планеталар, олардың орналасуы тақырыбын оқу

Сабақ №2.

Сабақтың тақырыбы: Жер тәріздес планеталар.

Сабақтың мақсаты: оқушыларға Күн жүйесіндегі Жер тәріздес планеталарды таныстырып, олардың негізгі ерекшеліктерін баяндау.

Сабақтың әдісі: баяндау, лекция, сұрақ-жауап.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, атлас карта, қосымша материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі

а) оқушылармен амандасу, түгелдеу.

ә) оқу құралдарының болуын қадағалау

ІІ. Жаңа сабақ: Жер тәріздес планеталар. (Лекция)

Күн жүйесіндегі планеталар өздерінің физикалық қасиеттеріне қарай екі топқа бөлінеді – жер тобындағы планеталар және алып планеталар. Жер тобындағы планеталарға: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс жатады. Жер тобының планеталары, негізінен табиғи тұздар мен темірден тұрады. Жер тобындағы планеталарда серіктер аз (Меркурий мен Шолпанда олар тіпті жоқ, Марста – екі кішкене серік, Жерде – біреу).

1.Меркурийдің бетінде оған құлаған метеориттердің салдарынан шұңқырлар пайда болған. Оның ең үлкені Калорис деп аталады. Диаметрі 1300 км болатын осы үлкен шұңқырдың бүйірлерінде метеориттің соқтығысу күшінен тау үйінділері пайда болған. Планетаның шамамен төрттен үш бөлігін құрайтын ядросы темірден тұрады. Меркурийдің диаметрі Жерден 3 есе, массасы 20 есе аз, ал тығыздығы Жердің тығыздығымен шамалас (5,43 г/см3). Меркурий Юпитер мен Сатурнның кейбір серіктерінен де кіші. Планета сфера түріне ие. Меркурийдің серіктері жоқ.

2. Шолпанды Жердің «сіңлісі» деп те атайды, өйткені олардың массалары және өлшемдері шамалас. Шолпан өзінің Күнді айнала қозғалысына кері бағытта және Жерге қарағанда 243 есе баяу қозғалатынымен басқа планеталардан өзгешеленеді. Шолпанның массасы Жер массасының 0,815 бөлігін құрайды, тығыздығы 3,24 г/см3-қа тең. Шолпан Күн жүйесіндегі Жерге ең жақын планета, оған дейінгі қашықтық 40-тан 259 млн километрге дейін өзгереді. Шолпан планетасының серіктері жоқ. Атмосферасы, негізінен, көмір қышқыл газынан тұрады.

3. Жер планетасы Меркурий мен Шолпаннан кейінгі тұрған біздің көгілдір планета. Жердің гидросферасы жылуды сақтайды. Жердің ішкі құрылысы өте күрделі. Қатты планеталар арасынан Жер ең активті болып есептеледі. Беткі қабаты үнемі өзгерістерге ұшырап тұрады. Жердің магнит өрісі өте күшті. Жер көкшіл көгілдір, Ай қызғылт сары түсті. Ай Жерге тек бір жақ бетімен көрінеді. Айдың Жерді айналып шығу уақыты оның өз осімен айналып шығу уақытына тең. Меркурийдегі тәрізді Айда да атмосфера жоқ.

4. Марс планетасы. «Қызыл жұлдыз» планетасы Жерден әлде қайда кіші. Ол, бір жағынан, Меркурий мен Айдың арасындағы, екінші жағынан, Жер мен Шолпанның арасындағы аралық планета тәрізді, оның атмосферасының тығыздығы Жер атмосферасының тығыздығынан 10 есе аз. Марстың атмосферасы Шолпандағы тәрізді көмір қышқыл газынан тұрады. Марс планетасының екі серігі бар. Олар өлшемдері шағын, шамамен 20 км болатын Фобос және Деймос. Қазіргі кезде Марста өсімдіктер мен органикалық өмірдің бар болуы жөнінде талас жүріп жатыр. ХХІ ғасырда бұл пікірталастың жұмбағы азайған жоқ.

ІІІ. Бекіту сұрағы: Жер тәріздес планеталардың құрамы, серіктері туралы сұрақтар қою.

ІҮ. Қорытынды. Тақтаға тірек-сызба құрғызу.

Сабақ №3.

Сабақтың тақырыбы: Алып планеталар.

Сабақтың мақсаты: оқушыларға алып планеталарды таныстырып, Жер тәріздес планеталардан негізгі ерекшеліктерін ажыратуға үйрету.

Сабақтың әдісі: лекция, баяндау, сұрақ-жауап.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, атлас карта, қосымша материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі

а) оқушылармен амандасу, түгелдеу.

ә) оқу құралдарының болуын қадағалау

ІІ. Жаңа сабақ: Алып планеталар. (Лекция)

Алып планеталардың (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) өлшемдері мен массалары үлкен, ал орташа тығыздығы аз. Барлық алып планеталардың құрылымдары ұқсас. Алып планеталар Күннен өте алыс қашықтықта жатыр. Барлық алып планеталар серіктерімен қоршалған. Қазір олардың алпысы белгілі. Серіктердің бір-біріне ұқсамайтындығы таңдандырады. Қазіргі кезде Юпитер планетасының 16 серігі, Сатурнның 17 серігі, Уран планетасының 15 серігі, тек Нептунның ғана

8 серігі бар деп есептелінеді.

5. Юпитер Күн жүйесіндегі ең үлкен және ең ауыр планета, түрлі түсті. Юпитердің көлемі Жерден 1320 есе, ал салмағы 315 есе артық. Юпитер кішкентай жұлдыз болып қалар еді. Әйтсе де өзінің жеке жылу көзі бар, ол заттың радиоактивті ыдырауы және сығылуы кезінде бөлініп шығаратын энергия. Юпитердің магнит өрісінің Күн желімен өзара әсерлесуінен атмосферада полюстік шұғыла мен найзағай құбылыстары байқалады. Юпитердің үлкен қызыл дағы – өлшемі жерден екі есе үлкен болатын циклон. Үлкен қызыл дақ осінен 6 күнде бір толық айналып шығады. Сыртқы серіктері планетадан құралсыз көзбен көрінбейтін қашықтықта орналасқан, ал ең алыс серіктің бетінен қарағанда Юпитер Айдан да кіші болып көрінеді.

6. Сатурн Күн жүйесіндегі құралсыз көзбен бақылауға болатын соңғы планета. Оның тығыздығы Күн жүйесіндегі планеталар тығыздығының бәрінен де, тіпті қарапайым судың тығыздығынан да аз. Сатурн ені 275 000 км, ал қалыңдығы бір километрден артық емес, өзінің қуатты сақиналар жүйесімен ерекшеленеді. 5 млрд жыл бұрын Күннің айналасында да көптеген ұсақ денелер мен бөлшектерден тұратын осындай сақинаның бірігуі нәтижесінде планеталар пайда болады.

7. Уран да барлық алып планеталар тәрізді жартылай сұйық, жартылай газ күйінде тұрады. Планетаның ішінде елеулі ірі ақтты ядросы бар. Газ қабығының астында қалындығы планетаның радиусының үштен біріндей жерде су, амиак және метаннан тұратын, температурасы бірнеше жүз градус болатын тығыз мұхит орналасқан. Ондағы атмосфераның қысымы 200 мың жер атмоферасы қысымнан кем емес. Уранның атмосферасы, негізінен, сутегінен, гелийден және метаннан тұрады. Уранның түсі көгілдір, өйткені оның атмосферасының жоғарғы қабатында сутегі мен гелийдің түтіні бар. Уранда 9 сақина бар. Олар: тығыз, жіңішке.

8. Нептун Күннен 4,5 млрд км қашықтықта жатыр, бұл жерден 30 есе алыс деген сөз. Нептуннің өлшемі Ураннан аз ғана кіші және ал газды алып пленталар ішіндегі ең кішісі болып есептеледі. Оның жарықтануы жер бетінен 900 есе Юпитерден 30 есе кем. Нептун атмосферасының құрамы алып планеталарға ұқсас екенін өлеулер көрсетті: 13% гелий, 85% сутегі және басқа заттар мен метанның қоспасы бар.

ІІІ. Жаңа сабақты бекіту.

ІҮ. Үйге тапсырма: Алып планеталар туралы сөзжұмбақ, ребус, тірек-сызба құрастырып келу.

Сабақ №4.

Сабақтың тақырыбы: Плутон және басқа аспан денелері.

Сабақтың мақсаты: оқушыларға Плутон және басқа да аспан денелері туралы мәліметтер беру.

Сабақтың әдісі: лекция, баяндау, сұрақ-жауап.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, атлас карта, қосымша материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі

а) оқушылармен амандасу, түгелдеу.

ә) оқу құралдарының болуын қадағалау

ІІ. Жаңа сабақ: Плутон жәәне басқа аспан денелері.

Плутон Кезінде Жер тобындағы планеталарға жатқызылды. Кейінгі кездері Плутонның Күннен қашық орналасуына байланысты және кіші болғандықтан жұлдыздар қатарына шығарылды. Плутон планетасын және оның серігі Харонды бірге қарастырамыз. Бұл Күн жүйесіндегі ең салқын ең кішкене планета. Оның диаметрі 2260 км, ал бетінің орташа температурасы –230◦С. Ғалымдар планетада өте сирек азот пен метаннан тұратын салқын атмосфера бар болар деп жобалайды. Плутонның түнгі аспанында Күн тек жарық жұлдыз тәрізді көрінеді. Оның серігі Харон планетадан екі есе кіші. Күн жүйесінде Плутон планета ретінде 1930 жылы табылды, бірақ, оған әлі ешқандай ғарыш аппараттары ұшып барған жоқ. Соңғы кезде Плутонды Күн жүйесіне кіретін тең құқықты планета арасына жатқызуға бола ма деген пікірталас туғаннан кейін, ғалымдардың талқылауы нәтижесінде оны жұлдыздар қатарына жатқызу қажет деген пікірлер қалыптасты. Ал Жерден алынған фотосуреттермен оның қандай да бір ерекшеліктерін анықтауға әлі мүмкіндік болмай тұр. Дегенмен, ғалымдардың дәлелдеуі нәтижесінде қазіргі кезде Плутон мен Харонды зерттеу дәуірі әлі жалғасуда. Аспан денелеріне сонымен бірге, астероидтар, кометалар және метеорлар да кіреді. Олар негізінде үлкен та

ІІІ. Бекіту сұрақтары:

1. Не себептен Плутон планеталар қатарынан шығарылып, жұлдыздар қатарына қосылды?

2. Тағы қандай аспан денелерін білесіңдер?

ІҮ. Қорытынды. Аспан денелері туралы түсінік қалыптастыру.

Үйге тапсырма: Тақтаға тірек-сызба құрғызу.

Сабақ №5.

Сабақтың тақырыбы: Дүние бөліктері мен материктер.

Сабақтың мақсаты: оқушыларға дүние бөліктері мен материктер туралы түсінік беріп, ерекшеліктері туралы білгізу.

Сабақтың әдісі: лекция, баяндау, сұрақ-жауап.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, атлас карта, қосымша материалдар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі

а) оқушылармен амандасу, түгелдеу.

ә) оқу құралдарының болуын қадағалау

ІІ. Жаңа сабақ: Дүние бөліктері мен материктер. (Лекция)

Жер шарының жалпы ауданы 510,2 млн. шаршы шақырым. Ол материктер мен мұхиттарға бөлінген. Құрлықты құрайтын материктер мен аралдардың үлесіне шамамен 149,1 млн. шаршы шақырымы немесе бұкіл Жер бетінің 29,2%-ы тиеді. Жер шарында барлығы 6 материк бар. Қазіргі кезде олар қалыптасуы мен табиғат ерекшеліктеріне қарай: Еуразия, Солтүстік Америка солтүстік жарты шар материктері, ал Африка, Оңтүстік Америка, Аустралия, Антарктида оңтүстік жарты шар материктері болып есептелінеді. Құрлық материктерге бөлінуімен қатар, дүние бөліктеріне де жіктеледі. Дүние бөліктері дегеніміз құрлықтың ашылуы мен қоныстану ерекшеліктерінесәйкес шартты түрде ажыратылатын таризи-географиялық ірі аймақтар. Дүние бөліктері де алтау: Еуропа, Азия, Африка («Ежелгі Дүние»), ал Америка, Аустралия және Антарктида («Жаңа Дүние»). Жер шарының аса ірі материгі Еуразияны ежелгі грек географтары екі дүние бөлігіне…