География пәнінен термин сөздер жинағы

«Т.Жанұзақов атындағы орта мектеп мектепке дейінгі шағын орталығымен»мемлекеттік мекемесі

«География пәніне арналған термин сөздер мен жалпы географиялық түсініктер»

Жинақтаушы: география пәнінің мұғалімі

Атейбекова Халзия Тұрсынжановна

География пәніне арналған 6-7 сыныптар бойынша термин сөздер мен қосымша мәліметтер жинақталған.

Термин сөздер мен қосымша мәліметтерді ҰБТ- ға дайындалу мақсатында оқушылардың ізденісіне жол ашады. Оқушылардың өзіндік іздену, жұмыс дағдысының қалыптасуына әсерін тигізеді.

Оқушылардың өз бетінше пайдаланып, дайындалуына көмекші құрал ұсынылады.

6-сынып бойынша

«География» грек тілінде гео-жер, графо- жазу дегенді білдіреді.

Физикалық география -/ грекше физис- табиғат/ табиғат денелері мен құбылыстарының Жер бетінде таралу заңдылықтарын зерттейді.

Экономикалық география-/ грекше экономия-шаруашылық басқару/ өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, көлік пен байланыс құрал-жабдықтарын,халықтың аумақ бойынша таралуын қарастырады, табиғат жағдайлары мен табиғат байлықтарына шаруашылық тұрғыдан баға береді.

Эратосфен-ІІІ –ғасырда өмір сүрген грек ғалымы, география ғылымының атасы.

М.Бехайм-неміс картографы, ең алғаш глобус жасаған.

К.Птоломей- Б.Э.ІІ ғасырда өмір сүрген грек ғалымы, дүние жүзі картасын жасады.

Христофор Колумб-1492 жылы тамызда Испаниядан шығып, Америка құрлығына келеді.

Фернан Магеллан- 1519-1522 жылдары Испаниядан шыққан, тұңғыш рет дүние жүзін айнала жүзді.

Орбита-планеталардың Күн төңірегіндегі жолы.

Астероидтар/ грекше астероид- жұлдыз тәріздес/ Марс пен Юпитер орбиталарының аралығында Күннің төңірегін айналып жүреді.

Құйрықты жұлдыздар- күнді өте сопақ орбитаның бойымен айналады. Тозаңнан, қатты кесектерден, қатып қалған газдардың қоспасынан тұрады.

Метеорлар (латынша «ауада қалықтаған»деген сөз) жердің ауа қабатына үлкен жылдамдықпен келіп енетін ұсақ түйіршіктер.

Метеорит метеорлық денелер ауада түгел жанып үлгермей, жерге түскен бөлігі.

Жер радиусы 6371км болатын шар.

Жер экваторының ұзындығы 40000 км.

Бағдарлау көкжиек тұстарын бақылаушының өзінің тұрған орнын және жүрген бағытын анықтау.

Азимут (арабша ас-сумут - жол) деп белгілі бңр затқа қарай жүргізілген бағыт пен солтүстік бағыттың арасындағы бұрышты айтады.

Масштаб жер бетінде өлшенген қашықтықты қағазға түсіргенде қанша рет кішірейтілгендігін көрсететін бөлшек сан (немісше мас-өлшеу,штаб-таяқ ) деп аталады.

Сан масштаб бөлшек санмен көрсетілген масштаб

Атаулы масштаб планның немесе картаның масштабы сөзбен жазылады.

Сызық масштаб қашықтықты арнайы есептеп жатпай-ақ бірден анықтау үшін

План жер бетінінің қағазға кішірейтіліп түсірілген нұсқасы

Абсолюттік биіктік жер бетіндегі нүктенің мұхит немесе теңіз деңгейінен бастап есептелінетін биіктігі (латынша абсолют- толық, сөзсіз)

Салыстырмалы биіктік-жер бетіндегі кез-келген нүктенің басқа бір нүктеден биіктік айырмасы.

Деңгейлегіш – жер бетінде салыстырма биіктіктерді өлшейтін құрал.

Горизонтальдар- биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын қисық сызықтар.

Бергштрих- ылдидың бағытын горизантальдарға кесе-көлденең қойылған сызықша (немісше берг-тау, штрих-сызық).

Глобус- жердің нақты үлгісі.

Меридиан- солтүстік және оңтүстік полюстерді бастыра жүргізілген шеңберлер. (латынша меридиан-талтүстік).

Параллельдер-меридианға кесе-көлденең жүргізілген шеңберлер.(грекше параллель-қатар жүруші.40000км/3600 =111км.

Географиялық координаталар-(латынша ко-бірге, ординатус-реттелген) географиялық ендіктен және бойлықтан тұрады.

Географиялық ендік- нүктенің экватордан градус есебімен алынған қашықтығын айтады.

Географиялық бойлық-жер бетіндегі нүктенің бастапқы меридианнан градус есебімен алынған қашықтығын айтады.

Градус торы- меридиандар мен параллель сызықтарының қиылысуын пайда болған тор.

Карталар мазмұнына қарай:жалпы географиялық және тақырыптық карталар болып бөлінеді.

Жалпы географиялық карталарда-жер бетіндегі барлық объектілер –жер бедері,жер бетіндегі сулар (өзнедер,көлдер,теңіздер), өсімдіктер,елді мекендер,қатынас жолдары,шекаралар,өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының кейбір көріністері және тағы сол сияқты.

Тақырыптық карталар-жалпы географиялық карталардың негізінде жасалды.

Карталардың масштабына қарай-1:100 000 – ірі масштаб;1:200 000-нан: 1:1 000 000-қа дейін орта масштаб; 1:1 000 000-ұсақ.

Атмосфера

Атмосфера – (грекше атмос- бу,сфера-шар)ауа қабығы.

Гидросфера-(грекше гидро-су,сфера-шар) су қабығы.

Биосфера-(грекше био-тіршілік,сфера-шар) тіршілік қабығы.

Жердің ішкі құрылысы- жер қыртысы,мантия,ядро.

Жер қыртысы- жердің ең сыртқы қабаты.(тауда-70-80км;жазықта30-40км;мұхитта-10км).

Мантия-(латынша мантия шапан,жамылғы) жерқыртысынан әрі шамамен 2900км тереңдікке дейін орналасқан.

Литосфера-жер қыртысы және мантияның жоғарғы кристалдық тау жыныстарынан тұратын қабат.(латынша литос-тас).

Ядро-жердің ең орталық өзегін атайды.R=3500км. Ішкі және сыртқы болып бөлінеді.

Литосфералық тақталар-Еуразия тақтасы , Тынық мұхит,Үнді-Аустралия тақтасы, Антрактида;Наска; Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Африка тақталары.

Мұхит ортасы жоталары- жер қыртысының жарық ажыратқан бөліктері жарықтан жан-жаққа бытырап жылжып, соның нәтижесінде жарықтың екі жағын ала су асты жоталары түзіледі.

Шатқалдар – мұхит ортасы жоталарының тап ортасында ұзыннан-ұзақ созылған.

Шұңғыма-тақтаның төмен қарай батқан жерінде аса терең мұхит науасы орналасқан, оның шетін бойлай аралдардың доға тәріздес тізбегі созылып кетеді.

Минерал-тау жыныстарын құрайтын заттар.

Тау жыныстары тегіне қарай: магмалық, шөгінді, метоморфтық тау жыныстары.

Магмалық тау жыныстары-жер астынан балқып шыққан заттардан пайда болған тау жыныстары.(грекше магма-былғама,қойыртпақ). (базальт пен гранит көп таралады).

Шөгінді тау жыныстары- жер қыртысының бетінде су,жел,мұздық, т.б. сыртқы күштерәсерінен пайда болған жыныстар.

А)кесек шөгінділер – магмалық жыныстар температураның, желдің және судың әсерінен өзгеріске ұшыраған, үгітілген кесектер сумен ағып немесе желмен ұшып көл,теңіз т.б су түбіне жиналып шөгінділер пайда болды.

Ә)химиялық шөгінділер-суға түрлі заттар араласып, еріп, теңіз немесе көл тартылғанда тұнып, жер қабатына қосылады.

Б)органикалық шөгінділер- судағы және құрлықтағы өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарынан пайда болады.

Метоморфтық тау жыныстырын-жыныстардың бастапқы қалпынан айырылып, құрамы өзгерген соның нәтижесінде қалыптасқан тау жыныстары(метоморфаза-өзгеру).

Жер сілкіну ошағы- жердің терең қойнауындағы тау жыныстары қабаттарының кенет жарылып, ығысатын жері.

Эпицетр –дүмпуінің жер бетіне шығатын жері.(грекше эпи-үстіңгі, центр-шеңбердің орталығы.

Балл – жер сілкінудің күші (12) балдық шкаламен өлшенеді (латынша шкала-саты).

Сейсмикалық аймақтар- жер сілкіну жиі қайталанып тұратын аймақтар. Белдеулер: 1) Жерорта теңізі- Гималай және 2)Тынық мұхит б/і.

Сейсмограф- жер қыртысының қозғалысын өте сезімтал келетін құрал. Сейсмограф тіркеп отырады. (грекше сейсмо-жер сілкіну, графо-жазу).

Жанартау – көмейінен ыстық газ, бу, күл, тас т.б. тау жыныстары атқылап тұратын және жер бетіне отты қоймалжың зат- лава тасып төгілетін конус формалы тау.

Лава-жер бетіне шыққанда ұшпа заттардан айырылған магма.

Жанртау көлемі – магма ошағынан жоғарыға қарай өңеші.

Кратер-көмей жоғарыдағы тостаған тәріздес ұңғы. (грекше кратер-тостаған).

Гейзер-жанартаулық әрекетінің бір көрінісі. (исланша гейзер-лақ ете түсу). Мезгіл-мезгіл ыстық су мен бу шапшып тұратын көз.

Минералды сулар-жер асты суының температурасы жоғары босады және оның құрамында еріген түрдеәр түрлі тұздар мен газдар кездесетін су.

Таулар-жер бетінің маңайындағы жазықтарданоқшау көтеріліп жатқан, қатты тілімделген, беткейлері қия, биік бөліктерін атайды.

Тау жотасы- таулар бір-біріне жалғаса, ондаған кейде тіпті жүздеген километрге дейін созылып жатқан таулар.

Таулы өлке-тау жоталарының шоғырлануы.

Таулар биіктігіне қарай: алаша, орташа, биік болып бөлінеді.

Аласа таулар-биіктігі 400-м-ден 1000м-ге дейінгі таулар.

Орташа биік таулар- биіктігі 1000м-ден 2000м-ге дейінгі таулар.

Биік таулар- биіктігі 2000м-ден асатын.

Қатпарлы таулар-су түбінде жиналған тау жыныстарының қабаттары орасан зор бүйір қысымының әсерінен қатпарланып, биікке көтеріліуі. (Альпі,Кавказ,Кордильер).

Қатпарлы- жақпарлы таулар- көтерілген жерлері жоталарға, ал ойырықтар,тау аралық ірі ойыстарға сәйкес келуі, мұндай тау жыныстары қабаттарының қатпарланудан кейін жарықтарды бойлап жоғары-төмен лықсуынан пайда болды.(Алтай, Тянь-Шань).

Таулардың пайда болуына қарай: ескі,және жас таулар.

Ескі тау-уақыт өткен сайын оның шыңдары мүжіліп, аласарған,көп жері тегістеліп,аласа төбелерге айналған.

Жас тау-кейін пайда болған, онша бұзылмаған, шыңдары үшкір, беткейлері тік, басын мұз басып жатады.

Таулардың өзгеруі- физикалық, химиялық, органикалық үгілу.

Үгілу-сыртқы күштердің әсерінен тау жыныстарының өзгеруі.

А) физикалық үгілу-ауа t-ның өзгеруінен және тау жыныстарының беті біркелкі қызбауынан болады.Температураның өзгеруі жыныстар көлемінің өзгеруіне себеп болды.

Ә) химиялық үгілу- су мен ауаның әсерінен жүреді. Тау жыныстарының ішіне су сіңіп, оларды ерітеді. Су жай ерітумен қатар, тау жыныстарын және оларды құрайтын минералдарды күрделі химиялық өзгерістерге ұшыратарады.

Б)органикалық үгілу-әр түрлі организмдердің қатысуымен өтеді.Саңырауқұлақ, мүк, қына, басқа да өсімдіктер мен жануарлар, бактериялар тау жыныстарын өзгертуге алып келеді.

Жазық-жер бетінің аз тілімделген,тегіс немесе белесті болып келетін, кең алқапты атайды.

А) тегіс жазық-тегіс, ормансыз, шөп өскен, көкжиек жан-жақтың бәріне бірдей ашық және мүлдем түзу сызықпен шектелген.

Ә) төбелі жазық- жер бедері күрделі, жеке төбелер мен шоқылар, сай мен ойпаңдардан тұрады.

Жазықтардың биіктік айырмашылықтарына қарай: ойпат, жазықтар (қырат), таулы үстірттерден бөлінеді.

А) ойпат- теңіз деңгейінен есептегенде биіктігі 200м-төмен жазық.

Ә) қырат жазықтар-абсолют биіктігі 200м-ден, 500м- ге дейінгі жазықтар.

Б) таулы үстіртірттерге- 500м-ден астам биіктіктегі жазықтар.

Жазықтардың пайда болуына қарай: алғашқы,шөгінді жыныстардан тұратын жазықтар, қатты тау жыныстары қабаттарынан тұрады.

А) алғашқы жазықтар-теңіз түбі болып, кейін көтерілудің нәтижесінде пайда болған.(Каспий маңы ойпаты).

Ә) шөгінді жыныстардан тұратын жазықтар- жазықтарды құрайтын қиыршық, құм, саздардан тұратын шөгінді жыныстардың қалыңдығы кейде бірнеше жүз м-ге жетеді.(Ұлы Қытай, Ла-Плата, Месопотамия ойпаты).

Б) қатты тау жыныстары қабаты- жазықтар қатпарлануға ұшыраған тау жыныстары.

Жазықтардың өзгеруі: жыра, сай, шағыл, барқан.

А) жыра- өсімдігінен айырылған жалаңаш беткейлерді судың жыруынан пайда болған.

Ә) сай- жыра сияқты ұзынша ойыс. Айырмашылығы: беткейлері түйетайлы, табаны мен беткейлері шымды келеді, шөп және бұталар өсуге қолайлы.

Б) шағыл- төбенің төменгі екі жақ шеті ыққа қарай созылып, айшық тәріздес пішінге ие болған құм төбелер.

В) барқан- құмды шөлдерде желдің әрекетінен үйілген, шағылға ұқсас құм төбелер.

Эхолот- кеменің жүзу бағытында тереңдікті тез және үздіксіз өлшейтін құрал.(эхо-жаңғырық). 1 секундта 1500 м (суда торалу жылдамдығы).

Қайраң- материктің мұхитқа өтпелі, 200м тереңдікке дейінгі бөлігі.

Материктік беткей- материктік қайраңнан мұхит түбіне ауысатын бөлігін атайды. Ол 200м- ден 2800м-ге дейінгі тереңдікте жатады.

Шұңғымалар- мұхиттардың материктерге жапсарлас өңірінде түзу бағытта немесе доға тәріздес иілген ұзын және енсіз ойыстар.

Атмосфера

Ауа- әр түрлі газдардың қосындысы.

Ауаның құрамы- құрғақ ауа көлемінде 78%-ын азот, 21%-ын оті, 0,03%-ын көмірқышқыл газы, су буынынан, шаң- тозаңнан тұрады.

Атмосфераның қабаттары- тропосфера, старатосфера, атмосфераның жоғарғы қабаттары.

Трапосфера- атмосфераның жоғарғы қабаттары таяу орналасқан ең төменгі қабаты (грекше тропос-бұрылыс, өзгеріс). Тропосфераның ұзындығы орта есеппен 11км, экватор мен үстірттерде 17-18 км.

Стратосфера- тропосфераның үстінде орналасқан қабат (грекше стратум- қабатталған). Озон қабатының тіршілік үшін ерекше мәні бар. Биіктігі 50-55 км дейін барады.

Радиозондтар- атмосфераның биік қабаттарын зерттеуге қолданылады. Французша зонд-«байқау».

Атмосфералық қысым- ауаның жер бетіне түсірген салмағы. Жер бетінің әр см2 =1кг 33г.салмақ түсіреді. Адамның үстіне 1500 см2 қысым=15 500 кг немесе 15т.

Скафандр-ғарышкерлердің жеке басын қорғайтын киім.

Қалыпты атмосфералық қысым- сынап бағанасының 760мм һ-не тең қысым. Әрбір 10м һ-ке көтерілгенде қысым шамамен 1мм төмендейді.

Барометр- атмосфералық қысымды өлшейтін құрал.(грекше барос-салмақ, метрео-өлшеймін). Сынап, анероид барометрі қолданылады.

Температураның тәуліктік амплитудасы- тәулік ішіндегі осы ең жоғарғы және төменгі температуралардың айырмасы (латынша амплитуда-кеңдік, жайылушылық). Ең жоғары температура +100 С; ең төменгі температура -100 С. А=200 С.

Орташа жылдық амплитуда – ең жылы ай мен ең суық айдың орташа t-ның айырмасы ауа t-ның амплитудасы деп атайды.