Географиядан өлкетану туралы баяндама 7 сынып

Төлеби ауданынның өсімдіктер дүниесі

Аудан табиғатының алуан түрлі болуына оның өсімдік жамылғысының даму күрделілігіне тікелей ықпал етеді. Аудан өсімдіктерінің биіктік- климаттық белдеулерінде өсуіне қарай шартты түрде:

1.Шөлейтті аймақ өсімдіктері ауданның батысындағы шалғай алқаптарда кездеседі.Аймақтағы өсімдік астық тұқымдас өсімдіктеріне тән боз қызыл коңыр топырақты жерлерде таралған.Біршама жазық жерлерінде ,құрғақ өзен аңғарлары мен сайлы-қыратты және дөңесті беткейлерінде астық тұқымдас бетегелі өсімдіктері өседі. Аймақтың тастақты-топырақты жерлерінде өсетін өсімдіктер төзімді келеді.Оған тырсық, сіңір, суық жусан, шеміршек,сүттіген, т.б өсімдіктер жатады.

Өңірдің өсімдіктер дүниесі

2.Далалы аймақ өсімдіктері Зертас ауылының бөлігі,Сарқырама,Текесу ауылдары маңындағы алқаптарда өсетін өсімдіктерді далалық аймақ өсімдіктеріне жатқызуға болады.Мұндағы өсімдіктер құрамында ксерофитті жіңішке жапырақты астық тұқымдас өсімдік түрлері басым келеді.Түрлі шөптерден ең кең таралғаны дала шалфейі, сары жоңышка, бөрібұршақ, беде, құрайсасыр, бөденешөп, қазтабан, жантақ, жусан, ақ жапырақ, баданалы қозықұлақ т.б.Аздаған мөлшерде тамырсабақты астық тұқымдас өсімдіктер – арпабас,бидайық, айрауық кездеседі.Далалы аймақта жабайы өсетін дәрілік қасиеті бар түйе жоңышқа , меңдуана, су бұрышы, жанаргүл, құндызшөп, шайқурай т.б кеңіенен тараған.

3.Таулы жер бедерінде өсімдіктер жамылғысының құрылымы өте күрделі келеді.Таулардағы өсімдік тұқымдастарының түрлері мыналар:

-Әр түрлі шөптесім-ірі астық тұқымдастардан тұратын жартылай саванна;

-Ксерофильді сирек ормандар мен бұта-шіліктер (бадалдар);

-Жапырақты жемісті ормандар;

-Су бойындағы бұталар мен ормандар(тоғайлар);

-Арша ормандары мен сирек ормандар;

-Таулық далалар;

-Бұта – шіліктер – розаристлер, тобылғы және шие-шіліктер;

-Тікенекеті қатты шөптер мен бұталардан тұратын фриганоидтар;

-Әр түрлі биіктік белдеулеріндегі таулық шалғындар т.б.

Бұл экожүйелердің көпшілігі жазық жерлерде кездеспейді.Таулы әр түрлі шөптесім ірі астық тұқымдастардан тұратын жартылай саванна теңіз деңгейінен 600 метр жоғары кездеседі.Шөптердің биіктігі 1 метрден асады.Фитоценоздардың доминанттық негізін түкті бидайық, жаман арпа, бозшағыл және кәдімгі тарғақшөп,қызылот, бидайық сияқты шалғындық астық тұқымдастар құрайды.Өсімдік жамылғысы жоғары деңгейін әдетте сасырдың түрлері,штубендорфия, жүрекжапырақты рауғаш, жалаңгүлді айдаршөп, аңдыз, шырыштардың түрлері түзейді.

Екінші деңгейде түзілетіндер – жұпаргүл ,астрагалдар, самарқандық салаубас, өлмесшөп, көбенқұйрықтың түрлері т.б.Төменгі деңгейдегі түр құрамы эфермеретумге ұқсас. Бұл өсімдік тұқымдастырына – итмұрындар, тәңіртаулық ұшқат, алмұрт жапырақты түйесіңір, шиелер жатады.Бұл тұқымдастардың түрі өте көп -100 шаршы метр жерден 50-ден асады. Субальпылық белдемеде (2000 метрден жоғарыда) – жіңішке сасыр,кәдімгі тарақшөп, қызылот, аңдыз, таран, рауғаш, итмұрын, шие, және бадам кездеседі.

Ксерофильді сирек ормандар мен бұталар Батыс Тәңіртауының аласа бөктерінде, Қазығұрт тауында шоғырланған.Бұл бірлестіктер терең

Тамаша ассүтіген

сайлар мен адам аяғы баспаған өзіндік микроклиматы бар жерлерде сақталған.

Минквин примуласы Северцов унгерниясы

Негізгі формация – сары долананың сирек органдары.Өз алдына жеке бірлестік түзеген тағы да бір түрі – тау пісте. Бадалдың ең ксерофильді нұсқасы – тікенді бадам топтары. Бұдан басқа Түркістан доланасы,регаль алмұрты, Семьянов үйеңкісі, үшқаттар, итмұрындар, шиелер, парсы шетені немесе қызыл қайың , гультемия , қылша кездеседі.Олардың ішінде қызыл кітапқа енгендері де бар, олар- жабайы алма, жабайы өрік, жабайы жүзім, Шренк тобылғы гүлі ,темірағаш, Кавказ таудағаны немесе кәтіреңкі. Бадалдардың флористикалық қанықтығы 100 шаршы мертге 75 түрі кездеседі. Шөптесін өсімдіктердің құрамында жартылай саванна мен ортақ

Сиверс алмасы

түрлілер көп.Осы екі өсімдіктер қауымдастығы түрлерінен «Қызыл кітапқа» енгені- регель рафидофитоны, марс, кеуек немесе лепидолофалар, піскен жуасы, грит қызғалдағы, көкшіл шиқылдақ, ақжолақты сасыр.

Жапырақты жеміс ормандары әдетте беткейлерде ,сайлар мен жыралардың табанындағы сулы немесе құрғақ арналарда өседі.

Негізгі орман түзуші түрлер- Түркістан доланасы мен жабайы алма.Олармен бірге өрік,жоңғар доланасы, сары долана, Семенов үйеңкесі, жабайыланған қара тұт, жаңғақ және алша кездеседі Су бойында бұталар мен ормандар (тоғайлар). Батыс Тәңіртауының сай- жыраларында ағып жатқан үлкенді-кішілі өзен-сулардың бойында болады.Ең алдымен бұл тал-шіліктер: ақ тал,Кириллов талы, білек талы, сонымен қатар Талас терегінің ормандары.

Арша ормандары мен сирек ормандардың үш түрі бар:

Қызыл арша немесе Зеравшан аршасы, сауыр арша және қара арша немесе Түркістан аршасы.Кең тараған – қызыл арша, бұл 1200-2000 метр биіктікке дейінгі белдемде тараған.Сауыр арша теңіз деңгейінен 1600-2500 метр биіктіктегі белдемде, ал қара арша 1700-3000 метр биіктікте тарған.Тау беткейлерімен жоғары көтерілген сайын бетегілі-бозды шөптесін өсімдіктер көбейе бастайды. Негізгі фитоценоз түзушілер-қау мен боз және бетеге. Еркекшөптің түрлері де көп кездеседі.Тау беткейлеріндегі бұталарда, Батыс Тәңіртауда кең тараған.

Тауларда өз алдына қалың болып шие, үшқат, тобылғы, итмұрын, зерек, куриль шайы, ырғай, қара арша, тобылғыгүл мен қышалар кездеседі.Фриганоидтар немесе таулы-қыраттық ксерофиттер Қазақстанда тек қана таулы аймақтарда мейлінше толық кездесетін тікенекті шөптесін өсімдіктер қауымдастығы.Олар теңіз деңгейінен 1000-2700 метр биіктікте тараған. Фриганойдтардың айқын өкілдерінің көпшілігі реликт,әрі сирек түрлері болып табылады да, «Қызыл кітапқа» кірген. Олар-Культиасов шренкиясы, тікен жапырақ, әулие аталық трихантемис т.б. Батыс Тәңіртау қыраттарында теңіз деңгейінен 1700-2400 метр аралығында таулы шалғындар,одан жоғарырақ (2300-2800 метр) субальпілік шалғындар,

Тас жарған алуан гүлдер

2800-6500 метр аралығында – крофитті альпілік шалғындар тараған. Таулы шалғындарда кең тараған түрлер – шалғындық түлкі құйрық, бидайық, кәдімгі тарғақ шөп, шалғындық атқонақ, шалғындық қоңырбас т.с.с. субальпілік шалғындар, жатаған аршалы белдемде тараған.Шалғындық астық тұқымдастарға жататын түрлер шалғындық беде, гельцер қалампыры,бұйра қымыздық, марал оты және т.с.с. қосылады.

Қазақстан «Қызыл Кітабына» енгізілген Қоқан морианасы мен іріжапырақты медиазия субальпілік шалғындардың құрамында.Альпілік шалғындардың түр құрамы бөлек, олар негізінен аласа бойлы,криофитті шөптесін өсімдіктерден тұрады.Әдетте, доминант болып келетіндер – жіңішке кобрезия немесе күйтенбас, доңызсырт, сарғалдақтар, тасжарғандар, көкгүлдер және т.б.