Гипербелсенді балалар мінез-құлқын дамыту зерттеуі

ГИПЕРБЕЛСЕНДІ БАЛАЛАРДЫҢ МІНЕЗ ҚҰЛЫҚ ДАҒДЫЛАРЫН ТӘРБИЕЛЕУ ЖОЛДАРЫ

Орындаған: Байсеитова Гүлім

Тобы: 46

Мамандығы: 0101000 «Мектепке дейінгі білім беру және тәрбиелеу»

Біліктілігі: 0101013 «Мектепке дейінгі ұйымдардың тәрбиешісі»

Ғылыми жетекшісі: Комаева Маржан Сейфуллаевна

Семей қаласы, 2023 жыл

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ........................................................................................................3

І. Гипербелсенді балалардың мінез – құлқы және гипербелсенділік синдромы.......................................................................................................5

1.1Гипербелсенділік туралы жалпы түсінік және оның медицина тілінде жіктелуі...........................................................................................................5

1.2Мектеп жасына дейінгі гипербелсенді балалардың мінез - құлық ерекшеліктері ................................................................................................7

1.3Мектеп жасына дейінгі гипербелсенді балалардың қоршаған ортамен байланысы және гипербелсенділіктін пайда болуы..................................9

ІІ.Гипербелсенділікпен жұмыс жасау және психологиялық түрде зерттеу..........................................................................................................13

2.1Мектеп жасына дейінгі гипербелсенді балалармен жұмыс жасау кезіндегі ерекшеліктер................................................................................13

2.2Гипербелсенді балалардың көңілін бөлуге арналған көрнекіліктер ұйымдастыру................................................................................................15

2.3Гипербелсенді балалармен психологиялық түрде тіл табысу жолдары мен мінез – құлықындағы кемшіліктермен жұмыс жасау.............................................................................................................15

ҚОРЫТЫНДЫ ..........................................................................................25

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................................27

Кіріспе

Курстық жұмыс гипербелсенді балалардың жаратылысы мен қозғалыс бедсенділігінің жоғарылығын түсіну және соған мінез құлық дағдыларын тәрбиелеу туралы болмақ. Гипербелсенді балалар өзге балалардан мінез - өте көп қимылдайтын, шаршауды білмейтін, айтқанға көп көне бермейтін құлқы мен қимылы өзге балалардан ерекше бала. Бұндай балалармен балабақшада тәрбиешілерді ғана емес, отбасында ата – аналарды да шаршатары сөзсіз. Белсенді балалармен жұмыс жасау, дене күшін және жан күшінкөп қажет етеді. Сондықтан да гипербелсенді балаларға тәртіпті, білім ережелерін меңгеруге көмек көрсету керек. Гипербелсенді балаларды тәрбиелеу өте қиын. Бүгінгі курстық жұмыста мінез құлық дағдыларын тәрбиелеу жолдарын талқылайтын боламыз.

Гипербелсенділік әдетте балалық шақта дамиды, бірақ гипербелсенділік ересектерде де кездесуі мүмкін. Әдетте ол балалардың мінез – құлығының бұзылысы ретінде диагностикаланады. Гипербелсенділік негізінен ұл балаларда жиірек кездеседі. Гипербелсенділік түсінігін қозғалыс белсенділігінің жоғарылығы деп қана айтады, ал теория жағынан толығырақ айтатын болсақ баланың мінез құлығындағы гиперактивтін пайда болуының басқа да көріністерін беруге болады: ұқыпсыздық пен импульсивтілік. Гипербелсенді балалар аңғырт, әрі ырықсыз болып, сақтық жетіспегендіктен олар кездейсоқ қауіпті жағдайларға жиі ұшырайды. Гипербелсенді балалар өз ортасында тәртіптің бұзылуына жиі кінәлі болады, бірақ оны қасақаналықпен жасамайды, ол тәртіптерді қабылдауға қабілетсіз болғандықтан оны орындай алмайды. Нәтижесінде оның айналасындағы ұстаздары, тәрбиешілері сонымен қоса ата – анасы жағынан тәртіптік жазалау болады. Соның нәтижесінде мінез – құлқында өзгерістер мен қорқыныш, жабырқанқылық пайда болып ешбір себепсіз кейбір адамдарды жек көре бастайды.

Жоғарыда аталған мәселеге байланысты мектепке дейінгі балаларда жиі кездесетін гипербелсенділік туралы « Гипербелсенді балалардың мінез құлық дағдыларын тәрбиелеу жолдары » атты тақырыпта курстық жұмысты зерттеуге алдым.

Зерттеу жұмысының болжамы: Бүгінде гипербелсенді балалар жиі кездеседі. Көп ата – ана баласының неден жыбырлақ екенін түсінбей, мінезіне сілтейді де қояды. Шын мәнінде, ондай балалармен тіл табысу үшін бойындағы энергиясын дұрыс бағыттай білуі керек деп ойлаймын. Спорт, ойын, хобби арқылы оны алаңдатып, күш қуатын тиімді пайдаланған абзал.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

Гипербелсенділік туралы түсіну және талдау жасау.

Мектеп жасына дейінгі балалардағы гипербелсенділігі және одан туындайтын мәселелерді шешу жолдары.

Мектеп жасына дейінгі балалармен және гипербелсенді балалармен дұрыс және нақты, көңілін басқа жаққа бөлу мақсатында көптеген қызығушылықтарын оятып, гипербелсенділік мәселесімен жұмыс жасау.

Зерттеу жұмысының объектісі: Мектепке дейінгі гипербелсенді балалардын қызығушылығын арттыру процесі.

Зерттеу пәні: педагогика

Зерттеу жұмысының теориялық негізі: С. Нодельсон, И. П. Брязгунов, О. И. Политика, Е. Мурашова, Л. А. Горячева, Е. В. Фесенко, О. И. Романчук, Ф. Грейс, Ч. Сара, Х. Эдвард шығармалары бойынша гипербелсенді балалар мен тәрбиелеу жолдары туралы мәліметтер жиналды.

Курстық жұмысының зерттеу әдістері: кітаптардан алған мәлімметтерді өңдеу, ресурстарды бақылау.

Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден, б

І бөлім. Гипербелсенді балалардың мінез – құлқы және гипербелсенділік синдромы

1.1Гипербелсенділік туралы жалпы түсінік және оның медицина тілінде жіктелуі

Гипербелсенділік синдромы (тымсыздық синдромы) бұл синдромды ерте кезде ММД (минимальным мозгавым дисфукциям- минималды ми бұзылыстарына) жатқызғын. 1980 ж халықаралық классификациясын алып, СДВГ яғни (зейіннің тұрақсыздығы әсерінен тынымымсыздық синдромы немесе гипербелсенділік синдромы) деп аталды. «Гипер» сөзі «шамадан тыс деңгейде» дегенді білдіреді. мектеп жасына дейінгі балалар арасында жиі кездеседі. Гиперактивті бала өте көп қозғалатын, шаршауды білмейтін, айтқанға көнбейтін,сөйлеген кезде өзіне-өзі бақылау жасай алмайтын, басқа балалардан мінез – құлқы мен қимылы ерекше бала. Зейін жетіспеушілігінің салдарынан бала заттарға зейінін шоғырландыра алмайды, әлеуметтік ортадағы қалыптасқан тәртіп пен ережелерді қабылдамайды. Бұндай балалар отбасында ата – аналарын ғана емес айналасындағыларды да шаршатары сөзсіз. Белсенді балалармен жұмыс жасау, дене күшін және жан күшін көп қажет ететіні белгілі. Ата-аналар шарасыздық танытып, көбіне психолог мамандарының көмегіне жүгінуге мәжбүр.

Қазақ ой-түйсігі өзгешелеу, балақтан басы шықпай жатып баспын деген бүлдіршін көрсе «ақырзаманның баласы» дейді, мұны ғылыми негізбен сараласақ «индиго балалары» деп түсіндіре аламыз. Ал, гипербелсенді бала терминінің танымал болғанына да көп уақыт өткен жоқ. Бұл жәйтке психолог мамандар «СДВГ» (Синдром дефицита внимания и гиперактивности) деген атау қойды. Индиго бала дүйім халықтың ортасынан шыққан дара болса, гипербелсенді бала әр шаңырақтан табылып қалады.

Гипербелсенді баланың жалпы болмысын Б.Соқпақбаевтың кейіпкері, әйгілі Қожамен салыстыра бағаласақ жетіп жатыр. Бұзық, қыңыр-қырсық, ата-анасын өзгелерден (бауырларынан да) қызғанады. Ақылды да, алғыр, тәп-тәуір жағын жоғарыдағыдай кері мінездері жоққа шығарып отырады.

Халықаралық аурулардың жіктелуінде гипербелсенділік бірнеше топқа бөліп қабылдаған.

Зейін жетіспеушілігі мен гипербелсенділік сидромы:

F9 топқа: Әдетте балалар мен жасөспірімдерде басталатын эмоциялық және мінез құлық бұзылыстары.

F90 тобына: гиперкинетикалық бұзылыстар.

F90.0 кіші тобына: белсенділік пен зейіннің бұзылуы.

F90 тобының құрамында белсенділік пен көңіл бөлінуінен айырмашлығы бар. Гиперкинетикалық мінез-құлық бұзылулары(F90.1) бар.

Гипербелсенділікті негізгі үш топқа бөліп қарастырған.

Алаңғасарлық: бұндай балалар әдетте заттарға мән бермейді, ойын жинақтай алмайды, сол себепті кез-келген тапсырманы орындауда көптеген қателіктер жібереді.

· Бала бөтен қызықтырушы заттарға тез көңілін аударады.

· Үнемі барлығын ұмытып жүреді.

· Бастаған ісін бала соңына дейін аяқтай алмайды. Көбінде бала бұл қылығымен істегісі келмеген жұмысқа қарсылығы мен наразылығын білдіріп тұрғандай көрінеді, алайда бала берілген жұмыстың мән жайы мен тәртібін түсінгісі келсе де түсіне алмайды.

· Балаға қарап сөйлегенде бала тыңдамайды, ол бұны әдейі істемесе де сырт көзге бала елемегендей көрініп тұрады.

· Бала логикалық тапсырмалардан қашқақтайтын болады.

· Бала үнемі өзінің құрал-жабдықтары мен заттарын ұмытып жүреді.

Балаға алаңғасарлық деген диагноз қою үшін жоғарыда аталған белгілердің барлығы балада кездесуі керек және бұл қылықтырдың басталып, жалғасқанына алты айдан асқан уақыт болу керек.

2.Импульсивтілік

· Бала өз кезегін күте алмайды, ол жағдайды түсінбейді.

· Бала айналасындағылардың әңгімесіне, ойынына араласып, басқаларға кедергі жасайды.

3. Гипербелсенділік:

· Бала үнемі әбігерге салынып, еш тыныш отырмайды. Бланың көбінде себепсіз қолдарын, аяғын қимылдатып, үстелде отырғанда қисаңдап, жан-жағына қарап отырғанын байқауға болады.

· Бала ұзақ уақыт бір орында отары алмай, рұқсатсыз тұрып, ары—бері жүріп кетеді.

· Баланың қозғалыс белсенділігінің көзделген бағыты жоқ. ол бекерден бекер жүгіріп, өрмелеп, айналып жүреді.

· Бала үнемі қозғасыста болады.

· Көп сөйлейді.

Гипербелсенді бала тәрбиелеп отырған ата-аналар үшін бұл синдром басты мәселе болып табылмайды. Себебі бұл синдром уақыт өте келе ата-ананың және мамандардың арнайы әдістемелердің көмегімен қалпына келеді. Ол үшін ең алдымен баланы қолдап, өз ісіне жауапкершілікпен қарауға, өзінің осындай ерекше екенін дұрыс қабылдауға тәрбиелеу қажет, алайда бұл нәтижеге жету үшін ұзақ уақыт пен шыдамдылық қажет екенін естен шығармауымыз керек.

1.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың гиперактивті мінез - құлық ерекшеліктері.

Гипербелсенді балаға төмендегідей мінез-құлық тән:

- ұйқысы тұрақсыз, түннің бір уағында да оянып, ойынын жалғастыра береді;

- энергиясының көптігінен бір орында байыз таппай, секіріп, жүгіріп, ұйқыға кеткенше дамылдауды білмейді;

- әлденеге қызығушылығы жылдам өзгеріп, барлығын білмекке ұмтылады;

- тез сөйлейді;

- өзгенің мазасын жиі алуына байланысты қатарластарымен достаса алмайды;

- тек өзінің қалауымен жүреді;

- өзінің үлкен бауырларымен жағаласып, кішілерін жылатады;

- жүгенсіздігін айтып балабақшада тәрбиешесі, мектепте ұстазы шағым жасайды.

Көп жағдайда ата-аналар баласының бір жерде отырмай, көп қозғалып, асығып-үсігіп жүретіндігін, айналып жүретіндігін және басқа балалар мен ересектерге кедергі келтіре отырып, қатты сөйлейтіндігін көріп жатады. Бұндай балалар өз қозғалыстарында икемсіз болады және қозғалыс координациясы мен бұлшықеттік бақылау әлсіз болғандықтан барлығын түсіріп, сындырып, жиі сүрініп, құлай беретін болады. Бұндай балалар әдетте бір нәрсеге ойларын жинақтай алмайды, не болса соған алаңдап, сұрақты өте көп қойып, жауабын тыңдамастан, кейіннен тағы да тез жалығатын басқа істерді бастап кетеді. Осылардың барлығы қысқа уақыт аралығында болып жатады. Кейде осындай баланың энергиясы бірнеше адамға жететін секілді көрінеді. Сондықтан оларды гипербелсенді деп атайды.

Ата-аналар баласының аса жоғары белсенділігінің бірінші белгілеріне сәби кезінен-ақ ұшырасуы мүмкін. Әрине, энергиясы шамадан тыс асып , желігіп тұрған кез-келген баланы жүйке жүйесінің бұзушылығы бар немесе ауруы бар балалар санатына жатқызуға болмайды. Егер балалар кей-кейде қырсығып немесе айтқанды істемей жатса – бұл бірқалыпты жағдай. Мысалы, ұйықтайтын уақыт болғанда балалар төсек үстінде жүгіріп, ұйқыдан ерте тұрып алса немесе дүкенде наз көрсетіп, жүріп алса бәрі нормаға сәйкес жағдай. Алайда ата-аналар осы жағдайды өз бетінше жоя алмай, бала ашулы және импульсивті халде қала берсе, онда мамандарға жүгіну қажет болады. ГЗЖБ (гипербелсенділік пен зейін жетіспеушілігінің белгісі) көптеген балаларда кездеседі (әр түрлі зерттеулердің деректері бойынша шамамен осы белгіден сәбилердің 10 % зардап шегеді) және бұл белгі олардың әлеуметтік бейімделуіне кедергі етеді . Осы белгі қыздарға қарағанда ұлдарда 4-5 есеге жиі кездеседі.

ГЗЖБ бастапқы пайда болуын кейде бала өмірінің бірінші жылында-ақ байқауға болады. Бұндай балалар әр түрлі қоздырғыштарға (мысалы, жасанды жарыққа, дыбыстарға, баланың күтіміне байланысты анасының әр түрлі әрекеттеріне т.с.с) аса сезімтал болады, олар қатты жылаумен, ұйқысының жиі бұзылуымен (әрең ұйықтайды, аз ұйықтайды, сергектігі басым) айрықшаланады, қимыл-қозғалыстық әрекеттерінде аздап қалыс қалушылық байқалуы, (1-2 ай кейін аунап, еңбектеп, жүре бастауы мүмкін), сондай-ақ кеш сөйлеуі мүмкін, олар инертті, пассивті және айтарлықтай эмоционалды болмайды.

Сәбидің бірінші жылында ата-аналар үшін баланың аса көп қозғалуы, олардың бейберекеттігі (қозғалыстық тынышсыздығы) уайым болады. Осындай балаларды бақылаған кезде дәрігерлер олардың сөйлеу мәнерінің дамуында кідірісті байқайды (балалар кеш сөйлай бастайды) , балаларда моторлық икемсіздік (ебедейсіздік) байқалады және олар күрделі қозғалыстарды (секіруді) кеш жасайды.

Бір қалыпты даму жағдайында үш жас - бала үшін ерекше жас болып табылады. Бір жағынан осы жаста баланың зейінділігі мен есте сақтау қабілеті қарқынды дамыса, екінші жағынан дамудың бірінші дағдарысы байқалады.…