Ғылыми жоба тақырыбына арналған 10 сынып зерттеу жұмысы

ҚР Білім және ғылым министрлігі

Қызылорда облысы Қармақшы ауданы

Орындаған: Кенжетаева Жамила Умирбаевна

Мектебі, сыныбы: № 274 орта мектебінің 10-сынып оқушысы

Тақырыбы: Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениет атауларының этномәдени сипаты

Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секциясы: Тіл білімі

Байқоңыр, 2018 ж.

Ғылыми жобаның мазмұны:

Кіріспе ………………………………………………………………………3

Негізгі бөлім:

І. Этнолингвистика – ұлттық мәдениетті танып білудің негізі.................5-7

ІІ. Материалдық мәдениетке қатысты атаулардың лексика семантикалық топтары ...........................................................................................................8

2.1 Тұрмыстық атаулардың ұлттық-мәдени ерекшеліктері ......................8-11

2.2 Киім-кешек атауларының этномәдени сипаты .....................................11-15

2.3 Фразеологиялық тіркестер құрамындағы этномәдени ақпарат ...........15-18

Қорытынды .....................................................................................................19

Пайдаланылған әдебиеттер ............................................................................20

Аннотация

Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» атты бағдарламасында ұлттық рух, ұлттық тіл, ұлттық мәдениет, ұлттық код сөздерінің мағынасы өте терең. Осы мақалада Елбасы батыстың және шығыстың мәдениетінен гөрі өзіміздің ұлттық құндылықтарға көңіл бөлудің қажеттілігін айтады. Сонымен қатар, болашақ жастарды, оқушыларды ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеуді де өз мақаласында көрсетеді. Ұлтжандылықтың өзі ана тілін сүюден, салт-дәстүріне, елінің мәдениетіне деген құрметтен басталады. Осы ұлттық құндылықтарға тәрбиелеу қазақ фольклорынан басталады деп ойлаймын.

Осы мақсатта «Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениет атауларының этномәдени сипаты» тақырыбындағы зерттеу жұмысым ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай халықтың болмасын күнделікті тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, кәсібін, ұлттық сана мен талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін бейнелейтін өзіне тән материалдық дүниесі (еңбек құралдары, ыдыс-аяқ, киім-кешек т.б.) болатыны белгілі. Бұл зерттеу саласындағы негізгі салмақ лингвистикаға жүктеледі.

Әрбір дәуірде өмірге қажет болған құрал-сайманның, қару-жарақтың, киер киім мен ішер тамақтың, тұрмыстық заттар мен салсанаға, әдет-ғұрып, наным-сенімге, ойын-күлкі, той-томалаққа байланысты ұғымдардың аты-жөні, сыр-сипаты т.б. тек тіл фактілері ретінде ғана, яғни жеке сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтел арқылы ғана бізге жетуі мүмкін. Қазіргі қазақ тілі лексикасының бір парасы – тіліміздегі мағынасы күңгірттенген, тіл иесі сөйлеу процесі кезінде ол сөзді қолданғанымен де мағынасына терең бойлап, жете түсіне бермейтін я қолданыстан шығып қалған архаизмдерге айналған сөздер. Олардың көбін фразеологиялық тіркестердің сыңарлары ретінде солардың құрамынан немесе фольклор мен тарихи шығармалардан табуға болады. Олардың дені – этнографизмдер. Сондықтан да этнолексиканың осындай тобын зерттеуге арналған ғылыми ізденістердің біздің назарымызды ерекше аударуы – заңды құбылыс.

Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:

Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты атауларды жинақтап, жүйелеу:

эпостық жырлардағы киім-кешек атауларының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау;

эпостық жырлардағы тұрмыстық бұйым атауларының этномәдени сипатын анықтау;

тұрмыс-салт жырларындағы материалдық мәдениет атауларының этномәдени сипатын анықтау;

Аннотация

В программе президента Н.А.Назарбаева «Духовное возрождение: путь в будущее» очень глубокий смысл имеют выражения национальный дух, национальный язык, национальная культура и национальный код. В ней президент говорит о необходимости уделять больше внимание нашим национальным ценностям, чем культура запада и востока. Национальные ценности должны стать основой воспитания для будущего поколения, для нынешних школьников. Патриотизм начинается с любви к родному языку, с уважения к культуре и традициям родного народа. Считаю, что к привитию и воспитанию национальных ценностей начинается с казахского фольклора.

В этой целью в своей исследовательской работе на тему «Этнокультурный характер памятников культуры в произведениях фольклора» что на протяжении веков у каждого народа на земле быт, традиции, образ жизни отражают культуру, сформированную на основе национального создания и вкуса. Это характерный для каждого народа материальный мир-орудия труда, посуда, одежда и т.д.

Основное внимание в этом направлении уделено лингвистике.

В каждой эпохе есть свои названия и понятия необходимых для жизни инструментов, видов оружие, орудий труда, одежды и пропитания, предметов быта, привычек, связанных с празднествами, образом жизни. Они могут дойти до нас в форме отдельных слов и словосочитаний, а также через пословицы и поговорки. Одна из страниц современого казахского языка – слова-архаизмы, вышедшие из употребления или слова, изменившие первоначальный смысл или значение.

С этой целью поставлены следующие задачи:

сбор и систематизация названий материальный культуры, встречающихся в произведениях фольклора;

выявление национально-культурных особенностей названий видов одежды в эпических произведениях;

определение этнокультурного характер названий предметов быта в эпических произведениях;

определение этнокультурного характер названий предметов материальной кульутры в бытовых произведениях.

Аnnotation

In the program of the President Nursultan Nazarbaev “Spiritual Revival: the Way to the Future”, the expressions of the national spirit, national language, national culture and national code have a very deep meaning. In it, the president speaks of the need to pay more attention to our national values ​​than the culture of the west and east. National values ​​should be the basis of education for the future generation, for current students. Patriotism begins with a love of the native language, with respect for the culture and traditions of the native people. I believe that to the inculcation and upbringing of national values ​​begins with the Kazakh folklore.

To this end, in their research work on the theme “The eth no cultural character of cultural monuments in the works of folklore”, for centuries, every nation on earth has traditions, lifestyles that reflect the culture formed on the basis of national creation and taste. This is characteristic of every nation's material world — tools, dishes, clothing, etc.

Each epoch has its own names and concepts necessary for life tools, types of weapons, tools, clothing and food, household items, habits associated with the festivities, lifestyle. They can reach us in the form of separate words and word reading, as well as through proverbs and sayings. One of the pages of the modern Kazakh language is archaism words that have become obsolete or words that change the original meaning or meaning.

To this end, the following tasks:

collection and systematization of the names of material culture found in the works of folklore;

identification of national-cultural characteristics of the names of the types of clothing in epic works;

the definition of the ethnocultural character of the names of everyday objects in epic works;

the definition of the ethnocultural nature of the names of objects of material culture in everyday products.

КІРІСПЕ

Ұлттық өмірдің айнасы іспетті болып табылатын халықтың болмыс-тіршілігінің, мәдениетінің көп құпия қырлары мен сырлары тіл арқылы ашылатыны тіл табиғатын зерттеудің жаңа бағыттарына сәйкес ашыла алатыны анықталып отыр. Осымен байланысты, ұлттық болмыс пен танымды бойына сіңірген тылсым дүние сырының көзі – қазақ тіліндегі сөз маржанжары, төл лексиканың табиғатын тануда тіл байлығымыздың ең өзекті саласының бірі ретінде этнографиялық лексиканы тану жолындағы тиімді әдістердің бірі – соңғы жылдарда өріс алып келе жатқан антропоөзекті бағытпен тығыз байланысты этнолингвистикалық зерттеу саласы.

Қазақ тіл білімінде этнолингвистиканың ғылыми-теориялық алғышарттары Ә.Т. Қайдар, Е.Жанпейісов, М.М. Копыленко т.б. ғалымдардың зерттеулерінде жасалса, Р.Сыздық, Т.Жанұзақов, Б.Сағындықұлы, Б.Қалиев, Ж.Манкеева, Н.Уәлиев, С.Сәтенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдардың жұмыстарынан этностың рухани – материалдық мәдениетіне қатысты құнды деректерді кездестіруге болады.

Ұлттың рухани дүниесі, сонымен сабақтас қалыптасқан материалдық өндіріс пен тұрмыс-күйі – халықтың әлеуметтік-психологиялық, мәдени-тұрмыстық, дүниетанымдық жағдайына байланысты қалыптасатын жалпыхалықтық құбылыс. Оның бар сипаты ана тіліміздің бойына сіңіріліп, ұрпақтан-ұрпаққа беріледі.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі.

Ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай халықтың болмасын күнделікті тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, кәсібін ұлттық сана мен талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін бейнелейтін өзіне тән материалдық дүниесі (еңбек құралдары, ыдыс-аяқ, киім-кешек т.б.) болатыны белгілі.

«Этностың шын мәнісіндегі болмысы мен дүниетанымы оның тек тілінде ғана сақталады» (Ә.Қайдар) деген қағидаға сәйкес фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты жинақталған тарихи-лексикологиялық бай тілдік материалдар этнолингвистикалық зерттеуді қажет етеді.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.

Зерттеу мақсаты – Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениет

атауларының ұлттық болмыс-мазмұнын анықтау.

Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:

-Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты атауларды жинақтап, жүйелеу:

-эпостық жырлардағы киім-кешек атауларының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау;

-эпостық жырлардағы тұрмыстық бұйым атауларының этномәдени сипатын анықтау;

-тұрмыс-салт жырларындағы материалдық мәдениет атауларының этномәдени сипатын анықтау;

Зерттеудің әдістері.

Зерттеу барысында жүйелеу, топтау, семасиологиялық және этнолингвистикалық талдау әдістері қолданылды.

Зерттеудің дереккөздері. Фольклорлық шығармалар (эпостық жырлар, тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер), «Қорқыт ата кітабы», фразеологиялық, этимологиялық, түсіндірме т.б. сөздіктер, осы тақырыпқа қатысты жарық көрген тарихи, мәдени – танымдық зерттеулер мен мақалалар.

Зерттеудің нысаны. Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты этномәдени атаулардың этнолингвистикалық сипаты.

І. Этнолингвистика – ұлттық мәдениетті танып білудің негізі

Этнолингвистиканың барлық тілдерге қатысты әмбебап ғылым ретінде толық қалыптасып, дами түсуіне кейінгі кездерде түркі тілдері негізінде көбейе бастаған ізденістер мен зерттеулердің, соның ішінде қазақ тілінің де қосып отырған үлесі аз емес. Бүгінгі таңда қазақ этнолингвистикасы ғылыми негізі нәтижесінде өзіндік ерекшелігі мен үрдісі айқындалып келе жатқан, дербес те перспективті ғылым саласы ретінде танылып отыр.

Қазақ тіл білімінде этнолингвистикалық бағыт ХХ ғасырдың 80 жылдарынан басталады. Бұл саланың дамып, өсіп-өркендеуіне Ә.Қайдар, И.Копыленко, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Н.Уәлиұлы, Б.Қалиев, Ж.Манкеева, Р.Шойбеков т.б. ғалымдар өз үлестерін қосып келеді.

Жалпы тіл білімінде бұл сала және оның мақсат-мүддесі теориялық тұрғыдан көптен бері-ақ белгілі болса да, іс жүзінде, әсіресе түркі тілдерінде кең қолданыс таба алмай келе жатқандығы мәлім. Қазақ тіл білімінде бұл мәселемен алғаш (1970-жылдардан бері) шұғылдана бастаған ғалым Ә.Қайдар болды деп айта аламыз. Содан бері бұл салада ірілі-ұсақты жүздеген еңбек дүниеге келіп, қазақ тілінің өз табиғаты мен ерекшелігіне сәйкес қазақ этнолингвистикасының бағыт-бағдары, мақсат-мүддесі айқындалып, ғылыми тұжырымдамасы жасалды. Бұл саланың Қазақстан топырағында дүниеге келіп, қалыптасуына оның жеке басының және көптеген шәкірттерінің қосқан үлесін, этнолингвистикалық нысандар мен зерттеу әдіс-тәсілдерін, мақсат-мүдделерін ғылыми-практикалық мәнін арнайы зерттей келіп, «Основы этнолинвистики» [1] атты кітап жазған әйгілі ғалым, профессор М.М.Копыленко академик Ә.Қайдар төңірегінде «қазақ этнолигвистикалық мектебі қалыптасты» деп түйеді.

Бұл зерттеу саласындағы негізгі салмақ лингвистикаға жүктеледі. Оның себебі мен мәнін нақты түсіну үшін акад. Ә.Т.Қайдаровтың төмендегі пікірін келтірейік: «Этностың басып өткен сан ғасырлық даму жолы, оның белгі-бейнелері біздерге тас мүсіндер мен жартастарға қашалған сына жазулар арқылы, мәдени ескерткіштер мен әртүрлі ғимараттар түрінде жетуі мүмкін. Бірақ бұлардың бәрі этнос өмірінің мың да бір елесі ғана. Оның шын мәнісіндегі даналығы мен дүниетанымы тек тілінде ғана сақталады. Әрбір дәуірде өмірге…