Ілияс танушылар үйірмесінің қазақ әдебиеті жоспары

«Бекітемін» «Келісемін» «Қаралды»

Мектеп директоры: Оқу ісі жөніндегі орынбасары: ӘБ жетекшісі:

Шаулиева С Танабаева Г Ағманова Г

І.Жансүгіров атындағы № 28 жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесіндегі қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің 5-9 сынып оқушылары үшін «Ілияс танушылар» үйірмесінің жоспары

Үйірме жетекшісі: Жаңабаева Ақбота

2018-2019 оқу жылы

«Бекітемін» «Келісемін» «Қаралды»

Мектеп директоры: оқу ісі жөніндегі ӘБ жетекшісі:

Шаулиева С орынбасары: Ағманова Г

Танабаева Г

І.Жансүгіров атындағы № 28 жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Үйірме сабақтарының сабақ кестесі

Үйірме атауы

Сыныбы

Оқушы саны

Пән мұғалімі

Өтілетін мерзімі

Уақыты

Сағат саны

«Ілияс танушылар»

Жаңабаева Ақбота

Сенбі

5-7 сынып

8 –9 сынып

«Ілияс танушылар» тақырыбына арналған үйірме жұмыс бағдарламасы

Сыныбы:5-9

Мазмұны

Сағат саны

Пайдаланылатын әдебиеттер

Мерзімі

А)Сөз сырына үңілсем (сөз мағынасы)

Ә)Абай «Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек» (өлең құрылысы)

Қазақ тілі оқулығы, лексика бөлімі

Абай өлеңдер жинағы

А)Пунктуация ережесі дұрыс сөйлеу негізі (ереже)

Ә)Мақал - мәтел

Пунктуациялық сөздік

А) Көркем тәсіл - сөз бояуы

Ә)Сырым Датұлының шығармашылығы

Б) жыраулар поэзиясы, Бұқар Жырау

В)С.Сейфуллин «Сырсандық»

Г)Мағжан Жұмабаев «Мен жастарға сенемін»

З. Қабдолов «Әдебиет теориясы»

М.Жұмабаевтың шыңармалар жинағы

А)Дұрыс оқылған сөйлем көркем сөйлеудің алғышарты

Ә)Ғафу Қайырбектің өмір жолы

Б)Т.Айбергенов шығармашылығы, «Ана» өлеңі

Орфоэпиялық сөздік

(прозалық шығарма)

А)«Поэзия! Сен менімен егізбе едің?»

(теория) (пратика)

Ә)С.Торайғыровтың автобиографиясы

Б)Мектебімізден ұшқан жас ақын қыз Ниетбек Әсима

Ф.Оңғарсынова өлеңдер жинағы

Дөңгелек үстел

А)Сахна мәдениеті көрермен назарында

Ә)Ақан Сері Қорамсаұлының өмір жолы

Б)І. Жансүгіров туғанына 125жыл

В)Мәнерлеп оқу сайыстарына қатысуға дайындық

С. Дүкенбаев «Драмалық шығармаларды оқыту»

А)І. Жансүгіров шығармалары

Ә) Әдеби кештерге талдау жасап, оқылған өлеңдерді сараптай білу

Теледидардан әдеби кештерді көру

А) Менің сүйікті шығармам (өлең)

Ә)Драма

Б) Прза

В)Тұрсынбек Кәкішевтің туғанына еңбектері

Көркем шығармалармен

жұмыс

И.Сапарбаев өмірі мен шығармашылығы.

Өлеңдер жинағы

А) Шығармашылық жұмыс

Ә)Қорытындылау

(Мәнерлеп оқусайысы)

Қосымша материалдар

І.Жансүгіров атындағы № 28 жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесіндегі қазақ тілі мен әдебиеті пәні жанынан ұйымдастырылған «Ілияс танушылар» үйірмесіне қатысатын оқушылар тізімі

5-9 - сынып

Оқушының аты- жөні

Сыныбы

Топтың атауы

Құттыбай Шыңғыс

5 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Мыңжасар Сымбат

5 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Төрегелді Зарипа

5 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Сыдықов Нұрлан

5 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Шоханов Еркебұлан

5 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Даулетов Мейіржан

5 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Шірінбек Рамазан

5 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Ақылбеков Жанарыс

5 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Мұратов Нұрлы

6 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Нұрмағанбет Балғынбек

6 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Ниетбек Айман

6 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Ниетбек Шолпан

6 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Қанатбекқызы Дильназ

6 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Төрегелді Зарина

6 «Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Меңкей Ақерке

6«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Тогаева Зарина

6«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Қонаш Нұрай

6«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Мұсабек Ажар

6«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Әсен Ералы

6«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Ниетбек Жеңісбек

7«А»

«Жас әдебиетшілер»

Алайдар Мереке

7 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Тұяқова Әсел

7 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Шірінбек Ұлдана

7 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Қожет Асылзат

7 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Тұрғанбеков Рзалы

8 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Тұяқ Әліхан

8 «А»

«Жас әдебиетшілер»

Садыр Ақнұр

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Тұяқ Меруерт

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Мұсабек Рамазан

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Ниетбек Ұлмекен

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Жабай Гұлнұр

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Срайыл Саяжан

8«А»

«Жас әдебиетшілер»

Мырзахан Қанат

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Алайдар Элмира

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Әлімхан Ұлдана

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Жылқыбек Аяулым

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Әуезұлы Нүркен

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Слам Айда

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Бурибай Айда

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Ниетбек Нұрдәулет

8«Ә»

«Жас әдебиетшілер»

Түсінік хат

Қазақстан Республикасы - инновациялық даму бағытындағы ел. Сондықтан елімізге жоғары санатты мамандар қажет. Дамудың инновациялық жолы жаңаша ойлауды, алдағыны жоспарлауды, жаңа идеялар мен технологияны болашақта қажет етеді. Осының бәрін елімізде өсіп кележатқан жеткіншектерден күтіледі.

Мектеп мұғалімдерінің басты мақсаттарының бірі - оқушылардың өз дамуы үшін пәнге қызығушылығын туғызу. Осы мақсатқа жетудің бір жолы - қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен үйірмеге оқушылардың қатысуы.

Қай ұстаз болмасын өз шәкіртінің дүрыс сөйлеп, ойын шебер жеткізе білгенін қалайды. Бұл орайда қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдерінің рөлі ерекше деп ойлаймын. Баланың сөз мағынасын, сөйлем мәнін ұғынуында мәнерлеп оқудың да маңызы зор.

Жалпы мәнерлеп оқу дегенде тек поэзияны ғана мәнерлеп оқи білу деп түсінбеуіміз керек. Мен өзімнің қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында әрбір қарапайым сөйлемді дұрыс нақышына келтіре оқи білу, әрбір кейіпкер сөзін сол кейіпкер бейнесінде толғай білу, әрбір мақалдың негізгі ойын дұрыс айтып жеткізе білу, әрбір өлең жолдарын мәнімен, ұйқас, ырғақтарын ұғып тұрып жеткізу жолдарын үйретуге тырысамын. Ол үшін бала ең алдымен оқиын деп тұрған сөйлемнің, мақалдың немесе өлең жолдарының мағынасын, айтпақшы ойын анық түсіне білуі керек.

Екіншіден, әрбір тыныс белгісінің мәнін ұғып, соны дұрыс пайдалана білуі тиіс.

Үшіншіден, өлең сөздің ұйқас ырғақтарын, бунақ тармақтарын ажырата білуі керек. Демек, бұдан келіп шығатын қорытынды нағыз мәнерлеп оқи білетін бала қазақ тілі мен әдебиеті теориясынан толық білімді болып шығады екен. Бұлай дейтін себебіміз, егер оқушы қазақ тіліндегі тыныс белгілерін (пунктуация) не үшін қойылатынын, әдебиет теориясында теңеу, эпитет, метонимия, метафора, т.б. сияқты ұғымдардың қандай жерлерде не мақсатпен жазылатынын білмесе, онда оқушының мәтін мазмұнын дәл ұғып, түсінуі қиындау болар еді.

Ия, алдымен айта кетейін: Отан, ата-мекен, ата-баба, ұрпақ, қазан-ошақ, ағайын-туыс деген қасиетті сөздер сол шақта да нақ осы күнгі сияқты мән-мағынада болған. Осы сөйлемді тыныс белгілерін алып тастап оқысақ, сөйлем өзінің жеткізейін деп тұрған қасиетті ұғымынан мүлде алыстап, түсініксіз былдыр болып шығар еді. Немесе, «Бидайдың кеудесін көтергені – дақылының жоқтығы, жігіттің кеудесін көтергені – ақылының жоқтығы»- деген мақалдағы сызықша мен үтірді алып тастасақ та, жоғарыдағыдай жағдайға душар болар едік.

Бірінші сөйлемді оқығанда бала түсінігінде « Отан, туған жер, туыс, ата-баба» сияқты сөздердің қасиетін ұғатындай ұғым болуы керек десек, мақалды оқығанда бала дарақылық, мақтаншақтық сияқты жаман қылықтардан жиренетіндей дәрежеде болуы керек. Сонда ғана мақал өз дәрежесіне сай жеріне жеткізіле айтылады. Сәкеннің «Сыр сандық» өлеңінен үзінді келтірейік:

«Сыр сандықты// ашып қара,

Ашып қара // сырласым.

Сым пернені// басып қара;

Басып қара// жырласын!

Сұлу сымда// перне әуені

Перне әуені// жыр айтар

Көңіл ашар// тербеу әні,

Тербеу әні //сыр айтар».

Міне, бұл жолдарды оқығанда оқушы сыр сандықтың адамның жан дүниесі (метофора), сым перненің көңіл – күйі ( метафора) және әр шумақтың бунақ, тармақтан тұратынын ажырата білуі керек, сонда ғана ол ақын жанын түсініп, сезіміне еніп, тыңдаушы жүрегіне сол сұлу сазды, сырлы назды жеткізе алады.

М. Әуезовтың « Көксерегінде» Құрмаштың әжесінің мына бір сөзіне назар аударайықшы:

« Түу, мына кәпірдің екі көзі жап – жасыл боп кетіпті – ау, тұқымын сезген екен мына жүзіқара; Қой, балам, енді мұны өлтіріп, терісін алайық»,- деп еді.

Бұл сөйлемді оқығанда оқушы ең алдымен көпті көрген көне көздің байқағыштық қасиетін көре білуі тиіс, екіншіден, бұл сөйлемнің иесі жас адам емес, қарт әже екенін ұмытпауы керек, үшіншіден, қасқыр тұқымының жыртқыштық қасиетін жан – дүниесімен сезінуі қажет. Сонда ғана қарт әженің аузынан шыққан бір ауыз құдіретті сөз тыңдаушысына өз мәнінде жетеді.

Енді осы қасиеттерді балаға қалай меңгертуге болады Ол үшін төмендегі сызбаны (1 сызба) негізге ала отырып, мынадай жұмыстар жүргіздім:

мәтінді жанрына қарай өзім оқып, таныстырамын; - тыныс белгілерінің қойылу ерекшеліктерін сұрап, білгенін өзім түсіндіріп өтемін:

оқушыға іштей оқытып, сөйлем немесе шумақ мазмұнын ұғып алуына мүмкіндік беремін.

жеке- жеке оқушыға даралап оқыттырамын;

балаларға кезекпен немесе барлық сынып оқушыларына бірден дауыстап оқытамын ( бұл, әсіресе, төменгі сыныпқа қолайлы);

егер кейіпкер сөзі не диалог болса баланың сол бейнеге енуіне жағдай жасаймын;

теледидардан берілетін кештер мен айтыстарды үнемі көріп отыруын тапсырып, қадағалаймын;

тек оқулық көлемімен шектелмей, өздерінің ұнатқан шығармаларын жаттап, сынып алдында айтуына мүмкіндік беремін ( бұл баланың ізденуіне мүмкіндік);

мәнерлеп оқуды өте жақсы меңгерген оқушыларды сынып алдында жеке оқытамын, әр түрлі шараларға қатыстырып отырамын;

баланың бет – қимылын қозғалысын қалыптастыруға бағыт беремін ( бұл баланың алға ұмтылуына, талпынуына жағдай жасайды).

Бұл талаптарды жаңа сабақтарда, блок сабақтарында, үй тапсырмаларын сұраған кезде жүзеге асырып отырамын.

Енді «Еңбегіне қарай өнбегі» демекші, осы жұмыстар негізінде қол жеткізген нәтижеме тоқталсам:

Өзім сабақ беретін сынып оқушыларының жартысынан көбі жақсы, бесеуі өте жақсы дәрежеде мәнерлеп оқу жолдарын меңгерген;

Қорыта келгенде, « Сөйлеудің екі түрі болады: бірі – жалаң, екіншісі - көрнекі. Көрнекі сөйлеуді жырлау – толғау дейміз. Жырлау – толғауда айтылатын әсерлі сөзді дарынды сөз деп айту қолайлы. Сөздің асыл болуы – адамға ұнауымен. Сөз мағына жағынан күштілігімен, көркемділігімен, ұнайды», - деп, А. Байтұрсынов айтқандай, мәнерлеп оқу жолдарын толық меңгерген оқушы «сөз асылын» табатын, «сөз мағынасын» ұғатын, «дарынды сөзді» тани білетін тұлға болып қалыптасады.

Мәнерлеп оқу жолдарын үйретуде үйірме жұмысының да маңызы зор деп білемін.Сол мақсатта жасалған «Мәнерлеп оқу» үйірмесінің үлгі жоспарын ұсынып отырмын.

Мақсаты:

_Оқушылардың рухани дүниесін байыта отырып, эстетикалық, көркемдік, адамгершілік, азаматтық тәрбие беру;

_Оқырмандық талғамды қалыптастыру;

_Ауызша сөйлеу мәдениетін қалыптастыру;

Міндеті:

_Әдебиетті өнер табиғатына сай оқи білуге, мән -мағынасын терең түсінуге мүмкіндік туғызу;

_Көркем әдебиетті оқуға деген қызығушылығын ояту;

_Жеке тұлғаның эмоциялық мәдениетін қалыптастыру;

_Актерлік шеберлігін қалыптастыру, дамыту.

Ілияс Жансүгіров. КҮЙШІ

(Поэма)

I

Қамаудың хан ауылы қыр жағында,Аңқытып ақ орданың бір жағында.Күйші отыр домбыраны дүрілдетіп,Құмар қып тартқан күйдің ырғағына.Буынсыз он саусағы күй қағуға,Көңіліне тыңдағанның от жағуға.Бал тамған бармағынан домбырашыЖан терге түсіп отыр мынау дуда.Күйшінің қошаметке көңілі тасып,Бес бармақ маймаң қақты перне басып.Толқынтып тоқсан күйді дүрілдетті,Көңілді бірде шымшып, бірде қасып.Екі ішек жүрек жарып көңіл ашып,Бірде ойнақ, бірде баяу сыбырласып,Зарлы күй, ащы күйдің, тәтті күйдің-Бәрін де лақылдатып төгіп шашып.Күңіренген бір мұңды күй даланы алды,Табиғат тып-тыныш бола қалды.Қырдағы қоян құлан құлақ тігіп,Қамыстан жолбарыс та ыңыранды..Күңіреніп «Асанқайғы» күй толғанды,Желмая желе жортып жерді шалды.Алатау, Алтай, Арқа, Қырды, СырдыАралап, қоныс таппай күй зарланды.Алатау күй тыңдады ауылдай боп,Тас балқып толқып жатты бауырдай боп.Аңқылдап алтын күрек домбыраданҚұйып тұр жазғы жылы жауындай боп.Қағылды кейде бір күй дабылдай боп,Бұрқырап кетгі…