Инклюзивті білім берудің заманауи мәселелері туралы мақала

ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДІҢ ЗАМАНАУИ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Автордың аты-жөні, оқу орнының немесе жұмыс орнының атауы

XXI ғасырдың ең алаңдатарлық тенденцияларының бірі – денсаулығында ақауы бар балалардың, соның ішінде мүмкіндігі шектеулі балалардың санының тұрақты өсуінде. Біздің елімізде бұндай балаларды оқыту өте өзекті мәселе болып табылады. Қазіргі уақытта мүмкіндігі шектеулі балаларды оқыту мен тәрбиелеудегі жетекші бағыт инклюзивті білім беру болып табылады. Инклюзивті білім беру моделі ерекше қажеттіліктері бар балалар үшін кедергісіз білім беру ортасын құруды, білім беру ортасын олардың қажеттіліктеріне бейімдеуді және дені сау құрдастарымен бірлескен оқу процесінде қажетті қолдау көрсетуді қамтиды.

Инклюзивті білім беру – барлық балалардың физикалық, психикалық, интеллектуалдық және басқа да ерекшеліктеріне қарамастан жалпы білім беру жүйесіне енгізілген білім. «Include» термині латын тілінен «қосу, қосамын» деген мағынаны білдіреді [1].

Инклюзивті білім беру әртүрлі оқу қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін икемді оқыту мен оқуға көзқарасты дамытуға бағытталады. Инклюзивті білім берудің бірнеше принциптері бар:

адамның құндылығы оның қабілеті мен жетістіктеріне байланысты емес;

әрбір адам сезінуге және ойлауға қабілетті;

барлық адамдар бір-біріне мұқтаж;

шынайы білім нақты қарым-қатынас жағдайында ғана жүзеге асады;

барлық адамдар құрдастарының қолдауы мен достығын қажет етеді;

барлық оқушылар үшін ілгерілеу олардың істей алмайтындарынан гөрі не істей алатынына көбірек байланысты болуы мүмкін;

әртүрлілік адам өмірінің барлық аспектілерін жақсартады.

Инклюзивті мектеп – бұл ең алдымен адамдарға, олардың өмір салтына құрметпен қарауды қалыптастыратын демократиялық мектеп. Мұндай мектепте оқушылар оқу-тәрбие мәселелерін шешуде шығармашылықпен жұмыс жасайды. Инклюзияның субъектісі – мүмкіндігі шектеулі және ерекше білім беру қажеттілігі бар бала [2]. Жергілікті мектептерге бару балалардың қоғамға қосылуын дәлелдейтін маңызды факторлардың бірі болып табылады. Балаларды тәрбиелеу тек мектеп қабырғасында ғана емес. Олар отбасында білім алады, сыныптастарымен және достарымен қарымқатынаста болады, қоғамдастықтың әртүрлі қоғамдық іс-шараларына қатысады.

Инклюзивті білім берудің артықшылығы мектептерде инклюзивті ортаны қалыптастыруда.

Инклюзивті ортаны қалыптастыру – оқытудың бастапқы нүктесі. Мұғалімдер оқушылармен, оқушылар мұғалімдермен және бір-бірімен қарым-қатынас жасауы керек. Мұғалімнің қамқорлығы тек оқушылардың біліміне ғана емес, олардың адамгершілік қасиеті, мінез-құлық мәдениетіне қамқорлық жасау қажет. Мұғалімдер барлық жерде инклюзивті білім беруді енгізуді насихаттауы керек, өйткені тәжірибеде көрсеткендей, ерекше қажеттіліктері бар балалар көбінесе мектеп өмірінен шеттетіледі. Мұғалімдер басқа оқушыларға кейбір оқушыдардың сөйлей алмауының немесе өзін-өзі ұстауының және тағы басқа себептерін түсіндіруі керек. Осындай жұмыстар ата-аналар жиналысында да жүргізілуі керек. Инклюзивтілікке ең үлкен кедергі әдетте теріс көзқарастар болып табылады. Мұндай балалармен жұмыс істегенде, мұғалім икемді болса, қиындықтарға қызығушылық танытса және әртүрлі тәсілдерді қолдануға дайын болса, табысты болуы мүмкін. Мұғалім жеке ерекшеліктерді құрметтеуге, топ мүшелерінің ұсыныстарын тыңдап, қолдана білуге ​​және бір топтағы басқа мұғалімдермен бірлесіп жұмыс істеуге келісуі керек. Мұғалімдер өз сыныбын немесе мектебін инклюзивті еткенде, олардың біліктілігі жоғары және тәжірибелі маман болады. Бұл «ерекше қажетті

Инклюзивті білім берудің оң аспектілері:

- жалпы білім беру ұйымында ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін арнайы оқу жағдайларын жасау;

- берілген оқу орнының барлық балалалардың білім алу қажеттіліктерін қанағаттандыра алатын икемді бейімделген білім беру ортасын құру;

- бұқаралық мектептің жалпы сыныптарында білім алушыға арнайы мамандар тарапынан қажетті психологиялық-педагогикалық қолдау көрсете отырып, оқыту;

- мүмкіндігі шектеулі балаларды қабылдауға педагогикалық және ата-аналар топтарын дайындау) және барлық балалар мен мүмкіндігі шектеулі балалар үшін қолайлы болатындай, дамудың максималды деңгейіне жетуге, сондай-ақ баланы әлеуметтік оңалтуға және оның қоғамға интеграциялануына ықпал ететін осындай оқу жағдайларын жасау;

- қоғамда (сыныпта, топта, мектепте) толеранттылық дағдыларын, төзімділік, мейірімділік, өзара сыйластық және т.б. қалыптастыру.

Инклюзивті білім беру балаларға қатысты кез-келген кемсітушілікті болдырмайтын, барлық адамдарға тең қатынасты қамтамасыз ететін, бірақ ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін ерекше жағдайлар жасайтын идеологияға негізделген. Бұл ретте балалардың бір бөлігі кез-келген қатал білім беру жүйесінен шығып кететінін атап өту керек, себебі жүйе мұндай балалардың жеке оқу қажеттіліктерін қанағаттандыруға дайын емес. Бұл арақатынас мектептегі балалардың жалпы санының 15% құрайды, осылайша, оқуын тастап кеткен балалар оқшауланып, жалпы жүйеден шеттетіледі. Инклюзивті тәсілдер бұл балалардың оқуына және табысқа жетуіне қолдау көрсетіп, оларға жақсы өмір сүруге мүмкіндіктер береді [3].

Мектептерде инклюзивті ортаны қалыптастыруда жиі кездесетін қиындықтарды бір ғана мектеп жеңе алмайды. Бұл барлық оқу орындарының белсенді ынтымақтастығы мен қатысуын талап етеді. Шетелдік тәжірибе мен соңғы жылдардағы отандық тәжірибе мүмкіндігі шектеулі балаларды және дені сау балаларды бірлесіп оқытудың тиімділігін дәлелді түрде көрсетіп отыр, алайда бүгінгі күні инклюзивті білім берудің бірқатар мәселелерін анықтауға болады:

1. Инклюзивті білім беру моделі бойынша жұмыс істейтін педагогикалық ұжымның жеткіліксіз дайындығы. Әртүрлі денсаулығында ақауы бар балаларды оқытудың ерекшеліктерін ешқашан кездестірмеген мемлекеттік мектептердің мұғалімдері біліктілікті арттыру курстарынан өткенімен, арнайы оқу процесінің қажетті білімін, әдістері мен тәсілдерін жиі меңгермейді. Мұғалімдерде баланың бар бұзылыстарын түзету үшін де, оны оқу процесіне тарту үшін де қажетті біліктілік жоқ. Сонымен қатар, кейбір мұғалімдер инклюзияға қарсы болып табылады, өйткені бұл оларға қосымша қиындықтар туғызады, бірақ айтарлықтай қаржылық сыйақы әкелмейді. Сондықтан инклюзивті білім беру мұғалімдерге ерекше қолдау көрсетумен қатар жүруі керек, оны мектептің өзінде де, одан тыс жерде де көрсетуге болады.

Оны төмендегідей ұйымдастыруға болады:

- инклюзивті білім беру бойынша тьюторлар (сабақтан босатылған арнайы білімі бар мұғалім);

- мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс істейтін арнайы білімі бар мамандар мен мұғалімдер арасында кәсіби диалог ұйымдастыру;

- педагогикалық кеңестер өткізу;

- сыртқы мамандарға кеңес беру (оңалту орталықтарынан, логопедиялық қызметтерден, арнайы мектептерден және т.б.);

- мұғалімдердің біліктілігін арттыру (дәрістер, семинарлар, тренингтер, конференциялар және т.б. өткізу).

2. Дамуында ақауы бар балаларға теріс әлеуметтік көзқарастың болуымен көрінетін қоғамның мүмкіндігі шектеулі балаларды қабылдауға дайын еместігі. Атап айтқанда, дені сау балалардың ата-аналарының оларды мүмкіндігі шектеулі балалармен бірге оқытуға құлықсыздығы. Сонымен қатар, дені сау балалардың ата-аналары инклюзив олардың балаларының білім сапасын төмендетеді және мүмкіндігі шектеулі балаларға қамқорлық басқа балаларды күтуге зиянын тигізеді деп алаңдайды. Осының барлығы мектептегі оқу-тәрбие үдерісінің барлық қатысушылары арасында мүмкіндігі шектеулі балаларға қатысты стереотиптерді өзгертуге бағытталған ата-аналарға, дені сау оқушыларға, мұғалімдерге арналған арнайы оқытудың және бүкіл халықты медициналық-психологиялық-педагогикалық оқытудың қажеттілігін көрсетеді.

3. Инклюзивті білім беру ұйымдарын қаржыландырудың жеткіліксіздігі. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған арнайы техникалық оқу құралдары жеткіліксіз. Мүмкіндігі шектеулі балаларды білім беру ұйымына енгізу кезінде арнайы техникалық құралдармен және жабдықтармен, атап айтқанда, саңырау және нашар еститін балаларды – жоғары сапалы электроакустикалық жабдықпен қамтамасыз ету қажет; тірек-қимыл аппараты бұзылған балалар – мүгедектер арбалары, пандустар, лифтілер; көру қабілеті бұзылған балалар – арнайы инновациялық техникалық құралдар.

Медициналық кабинеттерді, емдік дене шынықтыру кабинетін, сенсорлық кабинеттерді, логопедиялық және коррекциялық сабақтар кабинеттерін инклюзивті білім беру үлгісі бойынша жұмыс істейтін дефектологтар мен психологтармен жабдықтау қажет.

4. Мектепте мүмкіндігі шектеулі балаларды медициналық, психологиялық, педагогикалық және әлеуметтік қолдау жүйесінің жоқтығы. Мүмкіндігі шектеулі баланы жалпы білім беру ұйымдарына қосу инклюзия жағдайында оқу процесін үнемі қолдауды талап етеді. Бұл жаппай мектепте тікелей жұмыс істейтін арнайы мұғалімдерсіз инклюзия мүмкін емес дегенді білдіреді. Мүмкіндігі шектеулі балалармен оқу үдерісі баланың…