Ит – жеті қазынаның бірі туралы ғылыми жұмыс

Жоспар Кіріспе.

Иттің жеті қазынаның бірі деп аталуы.

Негізгі бөлім.

1. Иттің түрлері мен қасиеттері. 2. Иттің адамға қызметі. 3. Ит туралы әңгімелер, мақал мәтел, аңыздар.

Қорытынды.

Ит – адамның досы, адал серігі.

Кіріспе

«Иттің жеті қазынаның бірі деп аталуы.»

Ит адамға мыңдаған жылдан бері серік болған жан- жануар ішіндегі алғашқы еңбектес, адал достың бірі екенін естіп жүрміз.

Ит Адам ата мен Хауананың пейіштен қуылып жерге түскендегі алғашқы жан серігі, досы әрі қорғаушысы. Сол себепті жеті қазынаның бірі болып саналған.

Ит адам баласының сенімді серігі үйдің қорғаушысы, қора мен малдың күзетшісі.

Итті классификациялау

Адам баласының қолында 300-ден астам тұқымы өсіріледі. Солардың барлығы бір ғана ата-тектен кәдімгі қасқырдан тараған.

1. Қызмет иттер Европа авчаркасы – олар шекара

күзетіне, қылмысты анықтауға көмектеседі. 2. Бақташы иттер - олар әрі сақ, әрі төзімді

малшылардың тамаша көмекшісі. 3. Аңға салатын иттер. Ал Лайка атаудағы ит арғы

тегі қасқырға ұқсас. 4. Орыс тазысы – ол жүйрік атқа мінген аңшы да ілесе

алмайды. Мұндай итттерді қазақ халқы саятшылық дәстүріне пайдаланады. 5. Арсылдан үріп аң айдап беретін айдақ иттер де бар.

Иесі жасырынып тұрғанда, түлкі, қоян, т.б аңдарды иесіне қарай қуалайды. 6. Төбелескіш Бульдог деген иттің түрі бар. 7. Сәндік үшін ұстайтын иттер. 8. Иіс сезгіш сезімтал иттер. 9. Ал космосқа ұшу ше? Біздің елде ұшқыш иттер де

болған.

Ит

Ит – қасқыр тұқымдасына жататын жыртқыш. Иттер шамамен б.з.б. 15 – 10 мың жыл бұрын қолға үйретілген деп есептеледі. Бұлар – нағыз етқоректі жануарлар. Тістерінің ішінде ең жақсы дамығаны – азу тісі. Алдыңғы аяқтарында 5 башай, артқы аяғында 4 башай болады. Иттердің есту, көру, иіс сезу мүшелері өте жақсы жетілген. Үйретуге өте бейім болады. Жыныстық жағынан төбеті 10 – 12 айда, қаншығы 7 – 8 айда жетіледі, жылына 1 – 2 рет ұйығады. Буаздық мерзімі 58 – 65 күн, қаншығы 1 – 2, кейде 12 – 18 соқыр, саңырау, тіссіз күшіктер табады. Құлағы 5 – 8, көзі 10 – 14 күннен кейін ашылып, сүт тістері 20 – 30 күннен кейін шыға бастайды. Күшіктері енесін 1 – 1,5 айдай емеді. Иттер 10 – 12 жылдай тіршілік етеді. Қазір дүние жүзінде иттердің 400 тұқымы белгілі. Қазіргі кезде Ит тұқымына қарай бірнеше топтарға бөлінеді: шпицетәрізділер бұған терьерлер мен доберман-пинчерлер жатады; тазы иттер мен овчаркалар; Азия, Америка, Австралия құрлығына тән иттер; Оңтүстік жарты шар иттері. Иттерді күнделікті тұрмыста пайдалануына қарай 3 топқа біріктіреді: аңшы иттер, күзет иті және үйде ұсталатын декоративті (сән үшін) иттер. Қолға үйретілген иттерде болатын әр түрлі жұқпалы аурулар (құтыру, саркоптоза, трих

Иттің белгілі бір қызмет атқаруға, аң аулауға үйретілген, сондай-ақ үйде сәндік үшін асырайтын тұқымдары болады. Қызмет иттері тұқымдарын армия, шекара күзеті, милиция істерінде, әр түрлі объектілерді күзетуге, мал бағуға т. б. пайдаланады. Иттің бұл тұқымдарына неміс овчаркасы (шығыс европалық), Кавказ овчаркасы, Орта Азия овчаркасы, орыстың оңтүстік овчаркасы, шотланд овчаркасы (колли), ротвейлер, эрдельтерьер, қара терьер, ризеншнауцер, Москва күзет иті және сүңгуір ит (ньюфаундлендтің отандық типі) жатады.

Боксёр Иті.

«Иттің адамға қызметі».

Қазақ халқы итті «Жеті атаның бірі», «Жетінші ырыс» деп те атайды.

Адамзат итті қолға үйреткен дәуірден бастап, оның қызмет көрсету саласы санқилы денгейде. Ол тіпті адамның асыраушысы болған. Соғыс кезінде аңшылар итінің көмегінің бір ауылды асыраған.

Ит күнкөріс құралы ғана емес, сонымен қатар қол-қанат та бола білген. Бірнеше жылдар бұрын Альпінің қатерлі тау асуында бір монастырь тұратын. Бұрқасын бораннан кейін итті босатып қоятын. Олардың әр-қайсысының арқасына көрпе таңып тамақ салып қойған. Ит қар басып қалған, адасқан адамдарды іздеп көмек көрсеткен. Иттің бұл тұқымы Альпі өңірінен шыққан. Оның шаруашылық үшін де едәуір маңызы бар. Әскери қоймаларды қырағылықпен қорған малшыларға серік және көлік те бола білген. Жыртқыш аңдардан, ұры- қарыдан малды сақтап, қойды да жайған. Отан соғысы кезінде санитар байланысшы жұмысын атқарғанын әңгімелерден, кино фильмдерден көріп жүрміз.

Иттің көзі жоқ зағип адамдарға көз болып, жұмысына, үйіне алып барып жүргеннен өмірде кездестіріп жатырмыз.

Ит сезгіш иттер шекарашылармен полиция қызметкерлеріне көмекші екенін де білеміз.