Жылқы жеті қазынаның бірі ғылыми жоба 4 сынып

Жоспары:

1.Кіріспе

2.Негізгі бөлім

2.1.Қазақ халқының өміріндегі жылқының тарихы

2.2.Ер қанаты-ат

2.3.Жылқының түрлері

2.4.Жылқыны баптау

2.5.Жылқыны күту

3.Жылқының қасиеті

3.1. Жылқы етінің адам ағзасына пайдасы

3.2.Жылқы сүтінің пайдасы

4.Қорытынды

Аннотация

«Жылқы-жеті қазынаның бірі» атты ғылыми жобамды жылқы малының қазақтың ұлттық сана-сезіміне, рухани болмысына, тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, мәдениет пен өнерінің тұтас бір айырылмас бөлігіне айналып кеткендігін дәлелдеу мақсатында қазақ халқының өміріндегі жылқының пайдасын, қасиетін зерттеуге арнадым. Бұл жобамда қазақ халқының өміріндегі жылқының тарихына, пайдасына, қасиетіне, баптау әдістеріне және жылқының түрлеріне тоқталдым. Менің негізгі көздеген мақсатым жылқы мінезді қазақ екенімізді паш ету, жылқы тұқымын жоғалтып алмау.

Осы орайда, Қ.Мырзалиевтың «Қызыл кітап», Қ.Бозымовтың «Жылқы және түйе шаруашылығы», Қ.Дүйсенбаев, З.Сейітов «Төрт түлік», Ә.Хасенов «Қымыз», интернет желісі және баспасөз материалдарын пайдаландым.

Аннотация

Научный проект «Конь – одно из семи сокровищ» направлен на исследование достоинств и пользы коня в жизни казахского народа, с целью доказать, что конь превратился в неделимое целое с национальным сознанием, духовным существом, традициями, обычаями, культурой и искусством казахского народа. В своей работе я обратил внимание на историю, пользу, особенности, методах ухода и породах коней. Основная цель данной работы показать, что мы народ толерантный и не должны терять исторические корни.

В связи с этим были использованы книги К.Мырзалиева «Красная книга», К.Бозымова «Конное и верблюжье хозяйство», К.Дуйсенбаева, З.Сеитова «Четыре вида домашнего скота», А.Хасенова «Кумыс», интернет-ресурсы и материалы периодической печати.

Annotation

Research project "Horse - one of the seven treasures " is aimed at research into the merits and benefits of the horse in the life of Kazakh people , in order to prove that the horse turned into an indivisible whole with national consciousness , a spiritual being , traditions, customs , art and culture of the Kazakh people . In my work, I drew attention to the history , benefits , features, methods of care and breeds horses. The main purpose of this paper is to show that we are a nation of tolerance and should not lose historical roots.

In connection with this book were used K.Myrzalieva "Red Book" , K.Bozymova " Horse and camel farm " K.Duysenbaeva , Z.Seitova " Four kinds of livestock ," A.Hasenova " Kumiss " Internet resources and materials periodicals.

Кіріспе

Ерте заманнан бері төрт түліктің «төресі» аталған қасиетті түліктің бірі қазақ халқы үшін жылқы малының орны ерекше.

Қолға үйретіліп, адамзат баласының қажетіне жаратқан жылқы түлігі еңқасиетті, ең қадірлі малы. Өйткені ұланғайыр даланың, ұлан байтақ өлкеніңтыныс-тіршілігі, өмір салты, өнер білімі, әдет-ғұрпы, салт-санасы, салтанаты,бүкіл мәдениеті жылқытүлігімен тығыз байланысып жатады.

Жылқы мінсе көлік, жесе ет, ішсе сусын. Жылқы еті де, сүті де, қаныда, терісі де дәрі. Қазақ халқы ат десе ішкен асын жерге қояды. Жылқыныңдүбіріне, күліктің күмбірінеқұлақ қойып елең етпес қазақ жоқ.Жылқы - өзінің әу бастағы қайталанбас қалпын күні бүгінге дейінжоғалтпай келе жатқан аңыздарға арқау, ертегілердің ең сүйікті кейіпкері,үзілмес желі болған сипаты бөлекше жаратылған жануар. Қазақ үшінжылқының ерекше: Тайбурыл, Шалқұйрық, Керқұла, Бозайғыр, Құлагер сияқты аттар қазақ ертегілері мен жырларының, әндерінің алтын арқауына айналған.

Ата-бабаларымыз жылқыға жүзденжүйрік, мыңнан тұлпар, он мыңнан қазанат деп батасын беріп, әділ бағасын берген. Батырларымыздың бес қаруының бірі болған елін, жерін ата-жаумен алысқандағы серігі болған,небір өткен тарихымыздан білеміз. Жылқы біздің ұлттық мәдениетіміз,тарихымыз. Жылқы түлігі туралы таным – түсінігімізді байыту, бүгінгікүннің талабы екенін білеміз, бүкіл қазақ баласының қиялын тербеп,мықтылыққа, сұлулыққа тәрбиеледі.

Жылқы қазақ даласының екінші есімі еді ғой. Осынша даланы меңгеруүшін, осынша шалғайлықты қаусыру үшін тек аттың ғана жалы мен белі,тұяғындағы желі керек болады. «Ер қанаты - ат», «Ат жалын тартып мінген»,«Ат тұяғын тай басар», «Ат жетпейтін жер жоқ» - деген секілді даланыңөзіндей шетсіз, шексіз қанатты сөздер ғасырлар бойы халық жадындасақталып келеді. Қысқасы, қазақтың екі сөзінің бірі - ат туралы болатын.Өзінің ұлттық тарихында бүкіл тұрмыс-тіршілігі тек қана атқа байланыстыжылқы малына қатынасты ел қазақтан өзге кемде-кем.

Тарихи деректер бойынша адам баласы жылқыны біздің жылсанауымызға дейінгі 3-4 мың жыл бұрын қолға үйреткен. Негізгі отаныШығыс Еуропаның далалы аймағы, Орталық Азия және Қазақстан алқабыдеп саналады. Қолға үйретілген жылқы малының арғы тегі жабайыжылқылар – Тарпаң мен Керқұлан деп есептеледі.

Халқымыз атты өсуіне қарай: құлын, тай, құнан, дөнен, бесті болыпбөледі. Ал, реңіне қарай: қылаң, қызыл, қара, боз, көк, ала, торы, құла, жирен,сұр, күрең, бурыл, шабдардеп түсін ажыратқан.

Қазақ жылқысының тұқымдары ертеден белгілі болған. Олар өсіп-өнуортасына қарай әртүрлі болып келеді. Қазақ жылқысы онша іріболмағанымен, шымырлық, еттілік, сүттілік, күш-көліктік жағынан жақсы жетілген.

2. Негізі бөлім.

2.1. Жылқының тарихы.

Қазақ халқының ерекше қастерлеген және жанына жақын санаған қасиетті түлігінің бірі - жылқы. Ерте замандарда ең көп өсірген, төрт түліктің ішіндегі пір тұтатыны да - жылқы. Жылқының пірі - Қамбар ата. Жылқы көш көлігі және елді, жерді қорғау мақсатында қолға үйретілген.Жылқы адамзат өркениетіндегі, әсіресе, дала өркениетіндегі дамудың жарқын да елеулі көрсеткіштерінің бірі болады.Жылқыны қолға үйрете бастау көшпелі шаруашылық пен өркениет дамуының негізін қалады. Қолға үйретілген жылқының шаруашылықта маңызы зор. Ол – ет және қымыз өндіру, салт міну, арбаға не шанаға жегу,әскери және спорттықбағыттарда өсіріледі.

Ежелгі дәуірлерде-ақ қазіргі Қазақстан аумағы жылқының қолғаүйретілген мекені болғандығын археологиялық қазбалар дәлелдейді. Ежелгі Қазақстанда жылқының қолға үйретіліп қана қоймай, бұл малдың ерекшеқастерленіп, әдет-ғұрыптық рәсімдердің ажырамас бір бөлігіне айналғанын көрсетеді.

Қолға үйретілген жылқы малының арғы тегі жабайы жылқылар –Тарпаң мен Керқұлан деп есептеледі. Бұлар ерте қаманда Орталық Азия және Қазақстанның кең байтақ далларында мың-мыңдап, үйір-үйірімен жайылып жүрген. XVII-XVIII ғасырларда қазақ халқы тарпаңды жылқы үйіріне қосыптұқымын асылдандырып, етін пайдаланғаны жайлы мағлұматтар бар. Біздің тегіміз – түркі, түлігіміз – жылқы. Содан да болар «Жылқы – төрт түліктің төресі» деп атам қазақ бекер айтпаған. Ерте заманда қазақтар кішкентайынан баласын атқа мінгізіп үйреткен. Қазақ халқының тарихының тереңіне үңілсек, бабаларымыздың елін-жерін қорғап, ата-жаумен алысқандығы қанды көйлек жолдасы, даңқын аспандатқан кемеңгер қолбасшы Күлтегеннің Боз аты, Қарақыпшақ Қобыландының Тайбуырылы, Алпамыс батырдың Байшұбары, ЕрТарғынның Тарланы жадымызда жатталып қалады.

2.2. Ер қанаты – ат.

Қазақ баласы жылқы түлігін төресіндей көретіні сондай қазақ жылқы мінезді деп, өзінің мінез-құлық, бітім-болмыс, жан дүниесінің айқындаушысына айналдырып алған. Демек, қазақ үшін жылқы тектіліктің бірден бір нышаны болып саналады.

Туған баласын түліктің төліне теңеу де көшпенділердін, әсіресе,қазаққа тән қасиет. Ата-ана баласын құлыным, құлыншағым деп құлпыртамекіреніп, оның томпаң қағып, зыр жүгірген жүрісін құлындай құлдыраңдады деп бейнеледі. Ал қазақ баласы болса құлын болып кісінеп, тай-құнан боп тулап, асау болып алысып, ат болып жарысып ойнап, тарпаң болып ер жетеді.

Ежелден қалған ескі сөз – ер қанаты – ат. Тақымы атқа тиген алаш баласы әр уақытта арқаланып, аруақтанып, қиялына қанат бітіп шабыттанып,қуат қосып қайраттанады.

Шыңғыс ханға және оның ұрпақтарының ұлы жорықтарының туының жығылмауы даттың күші еді.

Көшпенділердің бес қаруы сайма-сай салт атты шеріктері садақ ату,шоқпар сілтеу, найза салу, қылыштасу, ат үстінен аударып түсіру сынды әскери сайысқа ат үстінде машықтанып, ат құлағында ойнады.

Ат бәйге, көкпар, аударспақ, теңге ілу, жамбы ату, шеген, қыз қуусынды ұлттық ойындарымызды талай аламан додаға түсіп әбден машықтанған сәйгүліктерсіз елестету мүмкін де емес.

Көшпенділердің аңыз-ертегі, ақиық жыр, айтулы дастан, батырлық эпостарының басты кейіпкерінің бірі болып жылқы жырланып отырады. Өз елін, жерін жасанған жаудан қорғаған батырлардың астындағы аты ғана емес,сенімді серігі ретінде суреттеледі.

Жылқының тас қараңғы түнде жарты тарыны көретін жанарының өткірлігі сынды жаратылыс ерекшеліктерінің өзі бір төбе.

Қазақтың сән-салтанатының көркі де – жылқы. Әбзелінің әшекейі аппақ сүттей ай нұрына жарқырап, күмбір-күмбір күмбірлеген күліктер жегілген күймелі қазақы арбаларда аққу мойын, алма төс қазақ арулары кетіп бара жатты. Алайда, ат десе ішкен асын жерге қойған қазақтан бұл күнде ат десе селт етпейтін қазақты да табуға болады.

Жылқының жасын, мінез-құлқын, түр-түсін, қадыр-қасиетін, түп тұқиянын өзгеден артық білетін бір жұрт болса, ол – қазақ. Соның үшін де қазақ тілінде жылқыға байланысты, соның ішінде тек атқа байланысты «Ер қанаты- ат; атың барда ел таны желіп жүріп; жылқының үсті – жел, сүті – ем; атты тағаласаң есек аяғын көтереді; тигізбейді қазанат қамшы, азамат жоғын білгізбейді; ат айналып қазығын табар; ат тұяғын тай басар; ат аунаған жерде түк қалар… т.б. толып жатқан мақал-мәтелдер туса, «ат төбеліндей; атбауырына түсіп; ат құлағында ойнау; атқа мінер; аттың жалында…қатарлы фазеологиялық тіркестер қалыптасты. Ат ән мен күйге арқау болды. «Маңмаңкер», «Ақ бақай», «Сал торы», «Қара жорға» сынды әндер,«Құлжагер», «Тел қоңыр», «Қос күрең», «Көк дөнен» сияқты күйлер өмірге келді.

2.3 Жылқының түрлері

Жылқы жүк жылқысы, мініс жылқысы, жазық, дала жылқысы, таужылқысы, солтүстік дала жылқысы болып ажыратылады. Дүние жүзінде жылқының 250-дей түрі бар. Қазақстанда жылқының16 түрі өсіріледі.

Қазақ халқы жылқы малын 3 топқа бөлген: 1) Күшті, еті тығыз аттар,ауыр жұмыстарға, жүк тартуға, көші-қоңға пайдаланылған;

2) Жүрдек аттар,күші мығым ат пен бәйге атының арасындағы, салт жүріске жарамдыжылқылар;

3) Жүйрік аттар деп бөледі. Қазақтар бәйгеге қосатын жүйрік жылқыларды тұлпар, арғымақ, сәйгүлік деп әлпештеп, ерекше күтімге алған.Ал ауыр жүк артуға, алыс жолға төзімді жылқыны қазанат деп атап, оны да ерекше бағаланған. Ал еті мен сүті үшін өсіретін қалған жылқылар жабы деп аталған. Қазақтың жабы жылқысы жайылымда жақсы семіреді. Семіртіп сойған жабы жылқыдан53-57%, кейде 60% ет береді.

Халқымыз жылқыны жасына қарай сақа ат, сақа айғыр, бесті, дөнен,құнан, сәуірік, сетер, қулық, тай, жабағы, құлын, т.б. деп бөледі. Сонымен бірге жынысына қарай ат, бие, айғыр, азбан деп ажыратады.

Жылқыларды онға бөледі: жабағы, Адай жылқысы, Көшім жылқысы, Қостанай жылқысы, Буденный жылқысы, Ахалтеке жылқысы, салт мінісжылқысы, желісті жылқылар, сондай-ақ орыстың желісті жылқысы жәнеқазақ жылқысы болып бөлінетіні тағы бар.

Қазақ жылқысы ауа райының құбылмалы жағдайына төзімді, жем-шөп талғамайды, үнемі далада, тебінде, жайылымда жүріп күнелтеді. Бұл жылқының басы үлкен, сағалдырығы кең, көздері кішілеу, мойны жуандау, тұрқы орташа, шоқтығы аласа, төсі кең, қабырғалары ұзын және тік келеді,аяқ сіңірлері шығыңқы, көрініп тұрады.