Кейіпкер мінезіндегі вестемалар мен кинемалар

Тақырыптың өзектілігі: Әр тәсілдің құрамдық, құрылымдық, мағыналық ерекшеліктерін талдау, тілдік қызметін таныту.

Жұмыстың мақсаты: Тіл ғылымының кейіпкерді мінездеуде қандай үлесі бар, нендей тілдік амалдар қатысады, олардың ара салмағы қандай, осындай мәселелерді шешу біздің мақсатымыз болмақ.

Жұмыстың міндеті: Портрет тек әдебиетте қарастырылса, енді оның лексикалық құрамында вестемалар мен кинемаларды анықтау және оның көркем шығармадағы қызметі.

Жұмыстың зерттеу нысаны: кейіпкер мінезіндегі вестемалар мен кинемаларға арнаған.

Жұмыстың зерттеу әдістері:жинаған материалдарды салыстыру, сипаттау, жүйелеу, талдау әдістері қолданылады.

Жұмыстың зерттеу кезеңі: 2 жыл

Жұмыстың жаңалығы: Портрет тілдік құрамы вестикалық, кинетикалық, самотикалық лексикалық бірлігінен тұрады.

Зерттеу жұмысының құрылымы: кіріспе, негізгі, қорытынды бөлім, пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Кейіпкер мінезіндегі вестемалар мен кинемалар

Негізгі бөлім

Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы

Портрет – кейіпкер мінез-құлығын танушы амал

Кейіпкер болмысын, мінез-құлқын айқындайтын тәсіл – портрет. Көркем шығармада автор кейіпкерін тікелей өзі суреттейді не кейіпкердің мінез сипатын басқа бір кейіпкерлердің көзқарасы тұрғысынан береді. Қалай болғанда да мұның негізінде автордың өзі тұр. Авторлық мінездеме көркем шығарманың тұрақты компоненттерінің бірі. Авторлық мінездеу құрамына кейіпкердің сыртқы кескін-келбетін, жүріс-тұрысын яғни портретін және мінез-құлқын суреттеу жатады. Көркем шығармада кейіпкер тұлғасы бір ғана тәсілдің көмегімен жасалмайды, барлық амал- тәсілдердің жиынтығы кейіпкер сомдауға қызмет етеді. Авторлық мінездеуді кең ауқымда қарастыруымыздың себебі қазақ тіл білімінде арнайы зерттемелер жоқ. Портрет тек әдебиет ғылымы саласында зерттеліп келген. Әдеби қаһармандардың түрлі мінез-құлқын, бітім-болмысын, ұнамды, ұнамсыз қырларын тануда портреттің рөлі ерекше. Әдебиетте портрет кейіпкер тұлғасымен тығыз бірлікте алынады.

Зерттеулерде портрет жасауда бейнелеу, көркемдеу құралдардың қатысы сөз етіледі. Теңеу, метафора, эпитет және басқа да құралдардың қызметі айқындалады.

1.2 Портрет құрылымы

Портрет – кең ауқымды ұғым. Өнердің көп саласында портрет атауы жүреді. Портрет француз сөзі «portrait» «бейнелеу» деген ұғымды береді. Портрет кем дегенде көркем өнердің он саласында қолданылады екен: сурет, мүсін, әдебиет, театр, музыка, көркем фотография, телевидение т.б. Әр аталған жанрларда портреттің өзіне тән ерекшеліктері бар. Әдебиттегі портретті өнердің бейнелеу, сурет жанрындағы портретпен салыстыру басым. Сол арқылы «әдеби» портреттің сыр-сипаты, ерекшелігі таныла түседі. Ең ерекше ерекшеленетін тұсы – бейнелеу өнерінде портрет қыл қаламмен бояудың күшімен шықса, әдебиеттегі портрет сөзге сүйенеді. Сөздің сиқырлы күшімен адам кескіндемесі қаланып, қырланады. «суретші жасаған портретте адам бет-пішін, өң-шырайы, келбеті қалайда бүтіндей алынады, ал әдебиет шығармасында портрет бояумен емес сөзбен мүсінделгендіктен, жеке белгілері ойша толықтырылып, көзге елестетіледі... »- дейді З.Ахметов. /4,166/ З.Қабдолов бейнелеу өнерінде портреттің ерекшелігі бір қалыпта, қозғалмай, өзгермей тұратындығы болса, сөз өнеріндегі портрет өзгеретін, қозғалатын жанды келбет, тірі кескін екендігін айтады. /1, 119/. Сонымен қатар, портрет сурет, бейнелеу өнерінде тұтас жанр болып табылады. К

« Қыз Жібек» жырындағы жібектің:

Жүйрік аттай ойқастап,

Құнан қойдай бой бастап.

Қалмайын деп ұялып,

Жан-жағын қарап байқастап.

Кер маралдай керіліп,

Сары майдай еріліп.

Тәңір берген екі аяқ,

Бір басарға ерініп,

Үйден шықты Қыз Жібек /1, 105/

Қылаң етіп қылт,

Сылаң етіп сылт етіп,

Мықындары бұлтылдар,

Тау суындай құлтылдап.

Сүмбіледей жылтылдар,

Буындары бұлтылдап,

Айбынды туған Қыз Жібек

Отауға қарай жөнелді,-

деп берілген портрет бейнелі жанды сурет болып елестейді. /1, 606/ .

Осындай бастауы бар көркем портрет кейінгі поэзия мен прозада жалғасын тапты. Кейінгі прозалық шығармаларда портрет әрбір жазушының қалам шеберлігіне орай сан құбылып, өзгеріп отырады. Ғ.Мүсіреповтің шығармасы сатиралық, юморлық кескіндемеге бай болса, М. Әуезов туындылары психологиялық портреттің небір түріне толы. Әуезов кейіпкерлердің сыртқы кескін-келбеті мен ішкі жан дүниесін астастыра береді. «Әуезов портреттің бар құбылысы характерге қызмет етеді, характердің қасиетін әсерлі де әсем жеткізіп тұрады. Базаралының зор денесі ерлік белгісіндей болса, Тоғжан шолпысы әсемдіктін, нәзіктіктің, ғашықтықтың куәсі, ал Құнанбайдың оқтай қадалған жалғыз көзі күллі елді билеп-төстеген феодалдық заманның қатал сыншысындай, мейрімсіз тірегіндей»/5, 214/.

1.3 Портрет түрлері

Көлемді портретті жұптық, топтық және мінездеме-портрет деп үш топқа бөлдік.

Жұптық портрет – екі кейіпкерді қатарластыра, салыстыра отырып кескіндеу. Аталған портрет түріне екі кейікердің ұқсастығы қарама-қарсы табиғаты бойынша кескіндеме жасалады. Мысалы: Қожақ қара сұр, қыр мұрын, сұлулап қойған қалың қара мұртты, ұзын бойлы, еңгезердей жігіт. Сейіт онымен бой шамасы бірдей болғанымен, сидаң, жіңішке.

Топтық портретте бір топ адамның суреті беріледі. Топтық портрет белгілі бір мақсаттағы адамдарды суреттеуде не болмаса әр түрлі жағдай үстіндегі кейіпкерлердің психологиялық жай-күйін танытуда жұмсалады. Мысалы: Залдың бастығы балтырлы, зор денелі, Рубенс суретінен түсе қалғандай сұлу әйел үш еркекті бастап әкеп, ортадағы жасаулы столға отырғызды. Топ басындағы ербиген бойлы, үлкен көзді, тыртық бетті алпамсадай жігіт ағасы жуан қарнымен столды ұрып, бірінші отырды. Екініші дударбас толық жігіт аузындағы бар алтын тісін көрсетіп, есінеп алды. Қағілез, арқы, жұқа жігіт көйлегінің жеңін оңдап жатып, үлкен столға жайғасқан жастарға бағдарлай қарап артынша қолын көтерді.

Мінездеме – портрет – жазушы шығармаларында жиі кездесетін портрет түрі.

Мінездеме – портрет – кейіпкердің сырт тұлғасы мен мінезінің қатар суреттелген түрі. Тұлға мінез сәйкестігі – портрет мінездемесінің негізгі белгісі. Мысалы:

Қасен жасынан шығыршық денелі еді, енді өсе келе екі иығы тіп-тік, шығыңқы кеудесі мен жалпақ жауырыны дүрдиген алпамсадай жігіт болыпты. Жел қағып қоңырқай тартқан жүзінде кесек мінез, тәуекелшіл мықты рух танылса, кісіге тура қарайтын өткір көзінде таза, инабатты, мол нұр шұғыласы ойнайды. Даланың сабырлы, кең мінезі сол дала жігітінің бойында еркінше дарығандай.

Жалпы жазушы шығармаларындағы портреттің көркем шығармадағы орны, қызметі зор екенін дәлелдей түседі. Портрет көркем туындының құрылымдық элементтерінің бірі ретінде кейіпкер мінездемесін жасауға қатысады. Портреттің мазмұны ғана емес, оның құрамының да кейіпкер мінезін беруде үлесі зор.

Портрет құрамына енетін сөздер тобының ( соматикалық, вестиалды, кинетикалық) контексте жұмсалу аясы сөз тіркесі мен сөйлемде көрінеді. Микроконтексте сөз тіркесінің түрлері, олардың сөз таптарына қатысы, мағыналық ерекшеліктері, синтаксистік қатынастары айқын танылады. Макроконтексте сөз тіркесінің сөйлемдегі қызметі қарастырылады. Сөйлемдегі бірыңғай мүшелердің қатысы, түрлері, жұмсалу деңгейі, портрет жасаудағы қызметі анық көрінеді. Портреттің тілдік көріктеу құралдарымен айшықтауға эпитет, теңеу, метафоралары және синтаксистік қайталаулардың мәні ерекше.

Біздің жұмысымызда портрет кең көлемде қарастырылады. Портрет кейіпкерлердің сырт тұлғасын ғана суреттеу емес. Көркемсөз иесі тұрысын, қимылын, қозғалысын, , киімін, дауыс мәнерін беру арқылы оның ішкі әлеміне бойлайды. Сыртқы кескін мен «ішкі кескін» тұтастыққа көрінгенде ғана портрет өз биігіне көтеріледі. Сонымен, портрет – сырт тұлға мен ішкі сезім шоғының, мінез болмысының тұтаса танылуы арқылы кейіпкер мінездемесін жасаушы амалдарының бірі.

Портрет тілдік талдау түрлі негізде талдау мүмкін. Біз жұмысымызда портреттің лексикалық құрамын талдауды басты міндет етіп еттік. Портрет құрамына енетін үш құрамдас бөлік тілде тілде мынандай терминдермен бегіленеді: соматикалық, вестиалды, кинетикалық лексика.

Соматикалық лексика тобына адам мүшелерін атайтын сөздер енеді. Соматикалық лексика – өтежиі қолданылатын және ертеден келе жатқан лексика түрі. Соматемаларды сипаттайтын сөздерді қазақ көркем шығармаларының ерекшелігене орай он түрлі белгімен топтастырдық. Олардың әрқайсысы әрбір соматемаға қатысты жеке-жеке талданып көрсетіледі. Соматемалардың сөйлемде субьектінің орнында жүру ерекшелігі бар. «Адам, кісі» ұғымын беретін сөздердің орнына бас, көз, сақал, мұрт, ерін т.б. соматемалар жұмсалады. Синехдоха тәсілімен бүтіннің орнына бөлшегі қолданылады. Соматемалардың қолданылу жиілігі жоғары көз бен бет соматемалары.

Вестиалды лексика өш ішіне киім-кешекті атайтын сөздерді қамтиды. Вестемалар тоғыз белгімен топтастырылады. Вестемалар да сөйлемде субьектінің орнына жүреді. Метономия тәсілімен сөз мағынасының ауысуы вестемаларға тән. Сөйлемде субьектілік мағына киім атауларына ауысады: шолақ тонды жігіт – шолақ тонды. Вестемалар ішінде қолданылуы жиілігі жоғары костюм, көйлек, туфли, камзол, тон сөздері.

Кинетикалық лексика бет өзгерісі, дене қимылы, дене қалпын айқындайтын сөздер мен сөз тіркестерін қамтиды. Бұл топқа етістікті және есімді сөз тіркестері енеді. Көркем шығармаларда етістікті сөз тіркестерінің қоданылуы басым. Әрбір сөз тіркестерінің қолданыстағы мағыналары ашылып көрсетіледі. Бір кинетема бір ғана көңіл, сезімді береді. Мысалы: Басын төмен салды – ұялу; көзі бақыраю, аузы ашылу – таңдану.

Сипаттаушы сөздер екі түрлі белгіні анықтай алады. «Сыртқы белгілерді» сипаттайтын сөздер мен «ішкі белгілерді» сипаттайтын сөздер жеке-жеке топтарға бөлініп көрсетілді. «Ішкі белгілерді» кейбір соматемалар ғана бере алады. Олар: көз, бет, қол, қабақ, саусақ, арқа, мұрт, мұрын, алақан. Олардың ішінде көз бен бет өте жиі қолданылады.

2 Портрет,оның сипаты мен көркем шығармадағы қызметі.

2.1 Портреттің лексикалық құрамы

Көркем шығармалардағы портреттік суреттеулердің құрамы негізгі үш құрамдас бөліктен (компоненттен) тұрады: 1)адам денесі мен мүшелері; 2)киген киімі; 3) бет өзгерісі, дене қимылы, дене тұрысы.

Портретті лингвистикалық тұрғыдан зерттеген еңбектерде осы құрамдас үш бөлік нысанаға алынады. Портрет құрамындағы компоненттер жеке қолданылмайды. Олардың алдынан компоненттерді түрлі белгілері жағынан анықтайтын сөздер жүреді. Портрет компоненттерінің белгілері жағынан анықтайтын сөздер жүреді. Портрет компоненттерінің белгілерін анықтайтын сөздерді сипаттаушы сөздер деп атадық. Сипаттаушы сөздер – кейіпкер болмысын, тұлғасын оқушыға айқын танытатын тілдік амал. Сипаттаушы сөздер кейіпкерлердің кескін-келбетін, киген киімін анықтай, түстей танытады. Олар компоненттерді түрлі қырынан айқындап, дәлелдейді. Мысалы: портрет компоненті көзді алып, үлкен көз, сарғыш көз дейтін болсақ, сипаттаушы сөздер (үлкен, сарғыш) көздің көлемі мен түсін анықтап тұр.

Портреттік суреттеулерде сипаттаушы сөздердің қызметі ерекше. Сипаттаушы сөздер екі түрлі белгіні атап көрсете алады; 1) портрет компоненттерінің сыртқы физикалық белгілерін (ұзын көйлек, тостаған көз, жалпақ бет). Бұл топтағы психикалық, эмоциялық ерекшеліктерін атайтын белгілер (мейірлі көз, ісмер саусақ, қату көз). Бұл «ішкі белгілер» деп аталады. Лингвистикалық әдебиеттерде бұл белгілер басқаша терминдермен де аталады.

А.Н.Шрамм «сыртқы белгілерді» «эмприкалық» деп атап, мынадай сипаттама береді: «Эмприйными являются признаками, воспринимаемые органами чувстви осознаваемые человеком в результате одноступенчатой мыслытельной операции сопоставления с эталоном» /7, 46/. «Ішкі белгілерді» «рационалды белгілер» дейді. «Они возникают на основе…