Халықтық педагогика элементтерін қолдану туралы мақала

ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКА ЭЛЕМЕНТТЕРІН АНА ТІЛІ

САБАҒЫНДА ҚОЛДАНУ

Кенжеғалиева А.Ж. Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Мұқыр орта мектебі мұғалімі

Қазақ халқының өте әрiдегi ата-бабаларының өмiр сүрген кезiнен бастау алып, күнi бүгiнге дейiн кәдесiне жарап келе жатқан рухани мұралардың бiрi – халықтық педагогика.

Халық педагогикасына академик А.Э. Измайлов мынадай анықтама береді: «Халық педагогикасы – ұрпақтан ұрпаққа көбінесе ауызша түрде жалғасып келе жатырған халықтың тарихи және әлеуметтік тәжірибесі жемісінің жинақталып және іс жүзінде тексерілген білімінің, мағлұматының, дағдылардың жиынтығы» [1].

Халық педагогикасын зерттеу негiзiне педагогикалық мазмұн мен бағыттағы халық ауыз әдебиетiнiң шығармалары, этнографиялық материалдар, халықтық тәрбие дәстүрлерi, халықтық ойындар, отбасы тәрбиесiнiң тәжiрибелерi т.б. жатады. Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәлiм-тәрбиенiң белгiлi жүйесiнде жас буын жадына бiртiндеп сiңiрiп отыратын арнаулы жолдар, тиiстi тәсiлдер де болған. Мәселен, мақал- мәтелдерде адамгершiлiк, имандылық тәрбиесiне байланысты әдет- ғұрыптар насихатталса, жұмбақтар мен айтыстарда – ақыл-ой тәрбиесi, өлең, жыр-дастандарда-әсемдiк тәрбиесiнiң негiзгi принциптерi, ол ертегiлер халықтық тәрбиенiң сан алуан мәселелерiн қозғайтын тәлiмдiк материал ретiнде пайдаланылған. Демек халықтық педагогика - тәлiм- тәрбиелiк ой-пiкiрдiң iлкi бастауы, халықтың рухани мұрасы.

Қазақ халқы арнайы бала тәрбиесiмен айналысатын қоғамдық орындары болмаса да, өз ұрпағын бесiкте жатқан кезiнен бастап-ақ өлең- жыр мен әңгiме, ертегi, тақпақ, санамақ арқылы тәрбиелеп отырған. Бала аяғын жерге нық басқаннан-ақ қоршаған ортаның құпиясын ғылыми тұрғыдан сезiнiп бiлмесе де, жапан дүзде жолсыз жерлермен жұлдыздарға, түрлi белгiлерге қарап жол тауып, қаршадайынан-ақ есiту, көру сезiмдерi шынығып, алыстағаны болжайтын, жоғалғанды табатын iзшiл де, құралайды көзге атып түсiретiн мерген де болған. Кәсiбi, тiршiлiгi мол шаруашылығына байланысты болғандықтан, бала 5-6 жасынан-ақ ат құлағында ойнай бастайды. Оқусыз-ақ бiр есiткенiн қалтқысыз есте сақтайтын қабiлетi күштi, әңгiмеге үйiр көшпелi халықтың баласы небiр қызықты ертегiлердi, жыр-дастандарды жаттап алады. Сөз өнерiнiң әдемi кестелерi олардың сөйлеу қорын байытып, мағыналы да мәндi сөйлеуге жаттықтыра беретiн.

Болмысқа танымдық қатынасты ояту және тәрбиелеудің бір жолы - өмірді тікелей бақылаудан басқа, танымдық әдебиеттерде жатыр, әсіресе, халық ауызекі шығармашылығының үлгілеріндегі. Бұған дәлел ретінде С.Ұзақбаеваның еңбектерін алуға болады. Оның пайымдауынша, қазақ халқының шығармашылығында, әсіресе эпостар мен ертегілерде жекелеген құбылыстар фантастикалық бейнелермен әсірелеп

көрсетілгенімен, шын мәнінде олардың мазмұны объектілі болмыстың көрінісі болып табылады [2]. Айта кету керек, халық педагогикасының асыл мұралары бастауыш мектептің білім мазмұнында өзінің орнын алуда. Қазір мектеп оқушылары “Ана тілі” оқулықтарының жетілдірілген нұсқасын қолдарына алды, онда халық педагогикасының элементтері енгізілді:

- балаларға арналған тақпақ, санамақ, мазақтау, өтірік өлең, т.б. - төрт түлік жырлары: төрт түлік туралы өлеңдер, мал, жан – жануарлар айтысы, т.б.

- ертегілер: хайуанаттар жайындағы ертегілер - аңыз әңгімелер : тазша бала, Алдар көсе, Қожанасыр туралы, т.б.

- шешендік сөздер: әйгілі билер мен шешендік сөздері - жұмбақтар мен жаңылтпаштар: әр түрлі тақырыптағы - орыс халқының ертегілері: хайуанаттар жайындағы

- өзге халықтардың ертегілері: хайуанаттар жайындағы. Бүгінгі күні оқытуда қойылып отырған талаптардың бірі - өмір шындығын балаларға халық ауызекі шығармашылығы арқылы көрсету, оның негізінде балалардың ой-өрісін, қиялын, эстетикалық және адамгершілік сезімдерін дамыта отырып, олардың халық шығармашылығына сүйіспеншілігін, қызығуын арттыру. Ендеше оқу материалдарын сабақ мазмұнына сай етіп, оларды енгізу –балалардың алған білімін толықтырып, жан-жақты дамуына ықпал етпек.

Егер халық ертегілеріне педагогикалық-психологиялық тұрғыдан қарайтын болсақ, мұның жеке тұлғаға танымдық әсері жоғары. Өйткені, онда табиғи құбылыстардың және адам өмірінің алуан түрлі қырлары, сыртқы көріністері адамның ішкі психологиялық жан-дүниесіне теңеп бейнелеу шебер берілген.

Балалардың әсемділікті сезініп, түсініп, оған қызыға білу олардың өмірді ерте тануына көмектеседі. Әрине, ертегілердегі суреттелген туған жер байлығы, табиғат сұлулығы, жер бетінің көріністері, ертедегі батырлардың оларға деген көзқарасы, олардың халық бақыты үшін күресі, киген киімі, пайдаланған қару-жарағы, сауыт-сайманы, мінген аты балаларға өмірді танып білудің маңызды құралы болады. Демек, жас ұрпақты жан-жақты тәрбиелі, қабілетті азамат етіп өсіруде халық ертегілерінің танымдық-тағылымдық рөлі орасан зор. Халық ертегілерінің оқушыларды жан-жақты тәрбиелеу мүмкіндіктері шексіз, өйткені ол жеке адамның бөліктеріне (танымдық, еріктік, қажеттілік, қызығу) әсер етеді. Ертегі балалар алдына адамға тән сезімдер дүниесін ашып, жеке адамға, кейіпкердің жан дүниесіне қызығу тудырады.

Ертегі – бұл халық ауызекі шығармашылығының бір тармағына жататын, атадан балаға ауызша берілетін, халықтың аңсаған арман- қиялынан туған шығарма. Ертегілердің өзіндік құрылымы, көркемдік ерекшелігі бар. Қандай ертегіні алсақ та, ол белгілі бір сюжетке құрылады, оқиға желісінің басталуы, аяқталуы, өзіндік шешімі болады. Ертегі баяу басталып, оқиға желісі күрделене түседі. Мұғалім ертегі элементтері арқылы бала сезіміне жол табады. Ертегі кейіпкерлерімен кездесу балаларды немқұрайлы қалдыра алмайды. Бақытсыздыққа ұшыраған кейіпкерге көмек беруге деген тілек, ертегідегі жағдайларды түсіну баланың ақыл-ой қызметін белсендіреді, бақылағыштығын, нәрсеге,