Киелі сандар әлемі туралы мәдениеттану ғылыми жобасы

«Киелі сандар – әлемдегі ғажап сандар»

Ғазез Жанел Ерланқызы

Жангелді орта мектебінің

6 «А» сынып оқушысы

Шаханова Амангүл Бақытжанқызы

ПІКІР

Ғылыми жобаның негізгі мақсаты:

1. Халық қазынасының тереңіне бойлап, қасиетті сандар жайында мағұлматтарды көпшілік қажеттілігіне жарату. 2. Қазақ халқының салт-санасы мен ата-бабасынан келе жатқан дәстүрін өз бойындағы ерекше қасиеттерін таланты мен дарындылығын, өзгелерден ерекше табиғи қабілеті арқылы биіктерден көрінгенін, қасиетті сандарға ерекше тәрбие көзі ретінде пайдаланағанын дәлелдеу. Осы сандардың қасиеттілігі неде екенін айқындай отырып, сан есімдер ретінде бір жүйеге келтіру.

Өзектілігі:

Заман өзгергенмен халықтың сенімі, құпиялылыққа құштарлық сезімі өршімесе өшпейді. Бұл қоғамда болған, бола береді де. Ендеше халық ойын түсініп, ата-бабадан келе жатқан қасиетті сандарға үңіліп, құпиясын түсіне білу қашанда өзекті мәселенің бірі болып қалмақ.

Мақсатқа жету жолында алға қойылған міндеттер:

- киелі сандарды зерттеген еңбектерді оқып, талдау;- зерттеуші ғалымдарды анықтау, салыстыру жұмыстарын жүргізу;- жиналған материалдарды бір жүйеге келтіру;- маңыздылығын анықтау;- электронды нұсқасын әзірлеу.

Зерттеу жұмысының кезеңдері:

І – теориялық. Көтерілген мәселе төңірегіндегі әдебиеттермен танысу. Сайт, ғаламтордан қарау. ІІ – практикалық. Кесте толтыру, дерек сөздерін салыстыру. ІІІ – бекіту. Алынған мәліметтерді жүйелеп, түзетулер енгізу, нәтижеге байланысты баяндама дайындау.

Зерттеу әдістері:

1. Тарихи - салыстырмалық талдау. 2. Бақылау әдісі (сауалнама)3. Тірек сызбалар мен кестелерді құру әдісі.

Зерттеу жұмысының тәжірибелік құндылығы:

Жиналған материалдар жалпы білім беретін мектептер мен өзге ұлт өкілдері оқытатын мектептердің қазақ тілі мен әдебиеті, тарих пәндерінде аймақтық компонент ретінде оқуларына мүмкіндік береді. Қызығушылығын ояту мақсатында қызықты грамматика ретінде қолдануға болады.

Жоспары:

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім

2.1 Киелі сандар сыры

2.2 Сандар сөйлейді

2.3 Мақал- мәтелдердегі киелі сандардың мәнін ашу

2.4 7 санына байланысты қазақ аспаптары

2.5 Санмен басталатын адамдардың есімдері және жер-су атаулары

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Ахметжанова Ф. Р. , Дүсiпбаева Қ. С. «Қасиеттi сандар қатысқан қазақескiлiктерi» Ғылыми басылым. - ШҚТУ, Өскемен, 2001.

2. Бақытбек М . «Жас Алаш» газеті. Алматы 2001 ж.

3. Дүсіпбаева Қ. С. Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі тілдік көріністері. Фил. ғыл. канд. алу үшін дайынд. дисс. авторефераты. А. , 2001 ж. – 28 б.

4. Жай сандар туралы білетіндеріміз бен білмейтіндеріміз. В. Серпинский5. Киелі сан есімдер әлемі // «Шоқан тағлымы»-8. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. -Көкшетау: Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттікуниверситеті, 2003. - 28-33- б. 6. Кеңесбаев І. Жеті, үш, тоғыз, қырықпен байланысты ұғымдар. Қазақ ССР хабары. Филология сериясы, 1946, 4/26/ шығарылуы

7.Қырық қазына. Ә. Доспамбетов. Алматы 19878. Қайдар Ә. Т. Халық даналығы. –Алматы, 2004, -565б.

9. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 7 том. – Алматы: Ғылым, 1983. - 256 б.

10.Математикадан жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстар Абдуллаева И.

Көкенова Ж. Алматы – 1974ж

11. Ұлттық дүниетаным Аюбай Құралұлы. Алматы 200212. Ұ.Шүленбаева. Мақал-мәтелдердегі киелі сандар.-Алматы,

Ана тілі газеті. №32.2004. 8-б.

13.Уәлиев Н. Жұмбақ сандар // Жалын. 1988. 105-108 б

Кіріспе

1. Киелі сандар сыры туралы

«ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» деп Елбасының халыққа арнаған жолдауында атап көрсетілгендей, ұрпағы білімсіз елдің келешегі де бұлыңғыр екені баршаға аян. Әрбір мемлекет, әрбір ұлт өз өкілінің білімі мен бойындағы ерекше қасиеттері, таланты мен дарындылығы, өзгелерден ерекше табиғи қабілеті арқылы биіктерден көрініп, басқаларға қарағанда оқ бойы озық тұратынымен бағаланады. Өз ұлтының салт-санасы мен ата-бабасынан келе жатқан дәстүрін бойына ана сүтімен, әке қанымен сіңірген әрбір ұрпақ осы заман талабына сай біліммен қаруланса, ел келешегі еңселі, мәртебесі биік, арманы асқақ, елдің мерейі үстем болмақ. Ұлы ғалым Пифагор: «Әр сан өзіндік ерекшелікке ие» деген екен. Ғалымдардың бұл тұжырымдарына сену - сенбеу әркімнің өз еркінде. Басқа ғылымдар мен дін қағидаларының да болжамдарға сай келе бермеуі мүмкін. Дегенмен, әр санның адам өмірінде белгілі бір маңыз екенін жоққа шығара алмаспыз. 1. 1 Киелі сандардың қасиеті Қазақ киеге үлкен мән берген халық. Табиғаттың кейбір апаттарын, отты, кейбір жануарлар мен құстарды, көшпелі тұрмысқа қажетті заттарды киелі деп қастерлеген. Сондай-ақ қазақ халқының өмірінде түрлі мәнді ерекше сипат бере отырып жиі қо

Сандар сыры.Математика ғылымыҚызықтырды біздердіСандар сырын ұғуғаШақырамыз сіздерді.Білмеймін деп қысылмаТалабың болса бойыңдаӨнерлінің ырысыЖарқырап жатыр жолында.«Әлемнің әміршісі сандар» деп бекіткен болатын өз ойын философ және математик Пифагор. Біздің заманымызға дейін ІV ғасырда ол өз жақтастарымен мектеп ашқан болатын. Бұл мектеп діни мектепке ұқсас болды. Пифагоршылар сандардың мистикалық өміріне сенді. Әрбір нәрсенің артында белгілі бір сан тұрады деп ойлады. Сандар өздерімен бірге қайырымдылық пен зұлымдылық, бақыт пен бақытсыздық ала келеді деп сенді. Бізге тек бұл сандардың не әкелетінін білу керек деп ойлады. Пифагоршылар барлық сандардан 1 санын, бірлікті жоғары қойды. Себебі бүкіл әлем 1 санынан басталады. Бірлік – бүкіл әлемнің бастауы. Екілік өзімен бірге махаббат ала келеді, сонымен бірге тұрақсыздық әкеледі. Үштік қарапайым емес сан, себебі ол жоғарыдағы екі санның қосындысынан шықты. Ал, алты саны таңғажайып сан болып есептеледі. Себебі ол бұған дейінгі сандардың қосындысы мен көбейтіндісінен тұрады. Алтылық 1, 2, 3 сандарына бөлінеді. Жеті саны киелі де, қасиетті де сан болып есептеледі.Қытай ғалымдары нумерологиядағы өз болжамдарын былай дейді: 1 саны – ар м

Олар сандардың жоғарыдағы сипаттамасына қосымша мынадай анықтамалар береді:БІР – тәуелсіздік пен жетістік;ЕКІ – әдеп, дипломатиялық және жеке қарым - қатынас;ҮШ – шығармашылық жетістік, әрі өмір қызығы;ТӨРТ – шектелу, бір орында қалу;БЕС – жолсапарлар, өзгерістер, әртүрлілік;АЛТЫ – қызмет, үй, түрлі міндеттер;ЖЕТІ – талдау, рухани өмір, білімнің өсуі, даналық;СЕГІЗ – ақша мен билік;ТОҒЫЗ – махаббат, берік байлам.ҚЫРЫҚ – бак, дәулет.

2.2Сандар сөйлейді

Сандар сыры сан алуан. Сандар киелі бола ма?Болады деген екен ата - бабаларымыз. 7.., 13.., 25.., 37.., 49.., 61... мүшел жастың, киелі сандардың тылсым сырының алдында іштей мойынсұнады.Қазақ халқы тілге бай. Әр сөзін талдай білген, әр сөзіне мән берген халық. Қазақ үшін әр сөздің ғана емес, әр санның өзіндік қасиеті, шариғатқа қатысы, тәрбиелік мәні, саналы орны болған. Расында қазақ бір санынан бастап, әр санның қадірі мен қасиетін салмақтап, өзіне тән ерекшелігін саралай білген, орнына, маңызына сай қолданған. Әр санда өзіндік кие болатынын, мақсаты мен мағынасы болатынын сезе, түйсіне білген.40санын халқымызБақ дәулетке балағанТалай дәстүр салтымызОсы атаудан тараған.3 саны туралыҮш дана: Абай, Шоқан, ЫбырайҮш қуат: ақыл қуат, жүрек қуат, тіл қуат.Үш ғайып: ажал ғайып, қонақ ғайып, несібе ғайып.Үш байлық: денсаулық, ақ жаулық, он саулықҮш қадірлі: бақ, ырыс, дәулетҮш жұрт: өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты.Үш алыс: көк пен жер арасы, кәрі мен жас арасы, жақсы мен жаман арасы.Үш даусыз: мінез даусыз, кәрілік даусыз, ажал даусыз.Үш жамандық: нақақ қан төгу, кісі малын нақақ алу, ата бабадан қалған ескі жұртты бұзу.Үш арсыз: Ұйқы арсыз, тамақ арсыз, күлкі арсыз.Үш тұл: қайратсы

4 саны туралыТөрт тұлға: от, су, жер, желТөрт маусым: қыс, көктем, жаз, күзТөрт періште: Жәбірейіл, Әзірейіл, Мекайіл, ИсрафилТөрт мұрат: дау мұраты - біту, сауда мұраты - ұту, жол мұраты - жету, қыз мұраты - кетуТөрт кітап: Зәбүр, Тәурат, Інжіл, Құран5 саны туралыБес парыз: иман, намаз, ораза, зекет, қажылықБес қару: садақ, мылтық, найза, қылыш, айбалтаБес намаз: таң, бесін, екінді, ақшам, құптанБес жаратылыс: күн, ай, жұлдыз, күндіз, түнБес өсиет: топасқа сенбе, жауға иілме, әрқашан сақ жүр, аш үйге кірме, жарлыдан сый алмаБес жаман мен бес асыл:Бес нәрседен қашық бол,Бес нәрсеге асық бол,Адам болам десеңіз.Өсек, өтірік, мақтаншақ,Еріншек, бекер мал шашпақБес дұшпаның білсеңіз.Талап, еңбек, терең ой,Қанағат, рақым ойлап қойБес асыл іс көнсеңіз.7 саны туралы1. Апта 7 күннен тұрады. Аптаны 7 күнге бөлу Ай фазасының 7 күн сайын өзгеріп тұруынан туған нәрсе.2. Қазақта әлденеге қуанса, қорықса, әлдебір апаттан аман қалса жеті нан салып, құран оқытады. Жеті теңге садақа тастайды.3. Қазақ жеті атаға толғанша қыз алыспайды.Сондықтан жеті атасын білуге міндетті. Жеті атасын білмеген жетесіз.4. Қарғыс жеті атаға кетеді деген ұғым бар.5. Дүниелік адамның аза тұтушы туыстары жеті күннен кейі

Пейіш сегіз түрлі нәрседен тұрады:1. Дәрісләм – қызыл жақұттан. 2. Дәріл қарар – күмістен. 3. Жәннатіл нағим – замруттан. 4. Жәннатіл ғадин – лағылдан. 5. Жәннатіл мәғуй – гауһардан. 6. Дәрін нақар – нұрдан. 7. Жәннатіл фердәуіс – зұбаржаттан. 8. Жәннатіл ағла – алтыннан. Сегіз адамға жұмақ лайық:1. Ораза ұстағандарға. 2. Жаман сөзден сақтанғандарға. 3. Құран оқығандарға. 4. Аш адамға тамақ бергендерге. 5. Жас уақытында намаз оқығандарға. 6. Сиқырдан аулақ болғандарға. 7. Өзіне жақсылық болсын дегендерге. 8. Өзгегеде жақсылық болсын дегендерге. Жәннаттың сегіз есігіне кіретіндер:1. «Лә илаһа илла Аллаһ Мұхаммадур Расуллаһ» кәлимасы жазылған есіктен Пайғамбарлар, шейіт болғандар, жомарттар кіреді. 2. Намазды, дәреті толық орындағандар есігі. 3. Малдарынан зекет бергендердің есігі. 4. Алланың үкімін орындағандар есігі. 5. Нәпсісін тыйғандар кіреді. 6. Хаж амалын орындағандар кіреді. 7. Аллаһ жолында соғысқа шығушылар. 8. Арам нәрселерге көздерін жұмып, жақсы істерді орындағандар. [3]9 саны туралы9 тепе - теңдік белгісі, 9 - ға байланысты төмендегідей түсінік бар.1. Қазақта қызын ұзатқанда тоғыздан жасау жасайды.2. Ағайын арасында ірі кикілжің болғанда кінәлі жаққа бірнеше тоғыздан ай

Аллаһ Тағаланың бұйрығын екі етпей орындайтын тоғыз періштелер:1. Жәбірейіл – пайғамбарларға Аллаһ Тағаланың сөзін хабарлаушы. 2. Мекайіл – барлық адамға, мақұлыққа берілетін ырыстың уәкілі. 3. Әзірейіл – барлық адамның, жан-жануарлардың жанын алатын Құдай уәкілі. 4. Ысырайыл – ақырызаманға дейін сұлыны алып жүретін періште. 5. Дардайыл – ай, күн, жұлдыздардың уәкілі. 6. Ысмайыл – жер бетіндегі киелілердің жебеушісі. 7. Зұлқайыл – қиямет күнінде адамдарды алып баратын періште. 8. Ахрайыл – барлық дария, көл, өзен бұлақ сулардың періштесі. 9. Мәлік – жеті тозақтың уәкілі. Он түрлі жаман:Тәуке хан «Не жаман?» деген сұраққа бір жауап берсе, үш жүздің билерінің бірі жауап берер деп, үш парақ қағазға бірден онға дейін сандарды жазып, үш биге жіберіпті, «Сізден рұхсат болса, жауап береміз» - деп қағазды Қазыбек биге жіберіпті. Сонда Қазыбек би бірден мына төмендегідей жауап…