Кіші жүз ханы Әбілхайыр хан туралы тарихи мақала

Тарих беттерін парақтасақ....

Кіші жүз ханы Әбілқайыр

Алтайдан Еділге дейін ұшқан құстың қанаты талатұғын, шапқан тұлпардың тұяғы тозатұғын осы бір Ұлы Далада Қазақ Хандығының туы биікке көтергеннен бері, хан атағын алып, билеп төстеген тұлғалар аз емес. Осы тұлғалардың ішіндегі қазіргі тарих ғылымында да, қоғам ортасында да көптеген талқыға түсіп, сынға ілігіп жүргендердің бірі де бірегейі Кіщі жүз ханы Әбілқайыр.

Әбілқайыр ханның толық есімі – Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадүр (1; 89 бет). Ал Аманбай Құнтөлеуұлы «Әбілқайыр» деген еңбегінде: « . . . мөрінде «Мұхаммед Қазы баһадүр Әбілқайыр хан Қажы Сұлтанұлы», – деп жазылғандығын айтады (2; 467 бет). « «Әбілқайыр» деген есімнің атағына немесе лауызымына байланысты қойылған деп түсіндіреді. Өйткені, «Әбіл» – «жақсы» , «Қайыр» – «батыр» деген балама сөздерден шыққан, яғни «Жақсы батыр» , – деген ұғым білдірсе керек. Бірақ, жастайынан осылай аталып келе жатқанын немесе бұл атаудың кейінен берілгеніндігін нақты айта алмаймын» , – деп болжайды Джон Кэтстль (3; 120 бет).

Кіші жүз ханы Әбілқайырдың жеті атасына немесе шежіресіне келетін болсақ, Қазақ Хандығының іргетасын қалаған Ұлы тұлғалардың бірі Жәнібек ханнан тарайды. Әбілқайырдың арғы аталары танымал болмауының бір себебі, Жәнібек ханнан екі ұл бар оның бірі Өсеке (Ұзақ дейді кей авторлар) және Жәдік. Көбінесе тақ мінберіне отырған тек осы Жәдіктен тараған ұрпағы ғана отырып келген. Осы бір қалыптасқан сара жолды, тақ дәстүрін Өсекенің ұрпағы Әбілхайыр сұлтан бұзды. Левшиннің дерегі бойынша: Әз Жәнібектен екі ұл тарайды → 1. Өсеке; 2. Жәдік: Өсекеден →Бүлекей Қоян → Айшуақ→ Нырыш → Аджа → Әбілхайыр хан. Ал Әбілқайыртанудың басы – қасында жүрген қазақстандық ғалымдар И. В. Ерофеева мен Ұ. Ахметова ханның ата – тегін Әз – Жәнібектен былай таратады: Әз – Жәнібек → Өсеке сұлтан→ Бөлекей Қоян сұлтан→ Айшуақ сұлтан→ Еріш сұлтан→ Қажы сұлтан→ Әбілқайыр хан.

Көптеген авторлар Әбілқайырдың ақ киізге көтеріп, хан атағын алған кезеңді әрқалай болжайды. Мысалы, « Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылы жарық көрген «Қазақстан тарихы (энциклопедиялық анықтамалық)» деген кітапта Әбілқайырдың хан болуына байланысты: « Батырлығымен, айлакерлігімен, шабуылдарды ұйымдастыра

білуімен аты шығып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүз ханы болды», – деп жазады (1; 89 бет). Ал И. В. Ерофеева Әбілқайыр хан туралы көлемді еңбегінде: «. . . Абулхаир – представителя незнатной и маловлиятельной среди казахов младшей ветви родового древа Жанибек – хана, никто из представителей которого никогда раньше не избиралься в казахские ханы. Об этом историческом моменте сьезда в народном предании говориться: «Они избрали в сие время султана Абулхаира, как старшего сына из фамилии ханской, а Букенбая благодарный народ провозгласил своим предводителем». Таким оброзом, процитированное предание утверждает, что Абулхаир был поднят на белой кошме именно в 1710 г.,», – деп басып көрсетеді (4; 140 бет). Әбілқайыр ханның хан атанғаны жайлы көптеген деректер мен болжамдар көп. Сол деректердің тағы біреуі Аманбай Құнтөлеуұлының «Әбілқайыр хан» деген еңбегінде: « Қолда бар деректерге жүгінсек, Әбілқайыр Кіші жүз ханы болып 1718 жылы сайланған деуге толық негіз бар», – деп сенімді түрде баяндайды (2; 259бет). Міне, осындай қарама – қарсы деректер мен ойлар жетерлік. Авторлардың бірі Әбілқайырдың көрші жауларына қарсы соғыстарын жүргізу барысында қолбасшылыққа тағайындалған мер

Жасыратыны жоқ, қазақ тарихындағы хандардың ішіндегі ең бір тағдырында шырмауы көп, қазақ тарихнамасында күрделі тұлға саналатын Әбілқайырдың, әлі күнге дейін қолбасшылық қызметі, батырлығы, биліктегі саясаткерлігі, көрегендігі әлі де болса тарихи бағасын ала алмай келеді. 1726 жылғы Ордабасындағы жиналыста қолбасшылық тағайындалып, 1728 жылғы Бұланты өзенінің жағасындағы Қалмақ қырылған шайқастағы батырлығы, 1729 – 1730 жылдардағы Аңырақай жерінде өткен шайқастағы айлакерлігі неге қазақ халқының есінде емес? Осындай ел басына күн туған шақта тайсалмай қол бастап, өзінің халқының мерейін үстем қылған тарихи тұлғаның қазақ тарихында тарихи бағасын ала алмауда.

Қазіргі қазақ қоғамында да болсын, тарих ғалымдарының арасында болсын Әбілқайыр хан жайлы көптеген қарама – қарсы пікірлер мен ойлар жетерлік. Бүгінде Әбілқайыр хан біреулерге өз билігін, өз мақсатын және өз қара басының қамын ойлап, Қазақ Хандығын Орыс империясына қосты десе, енді біреулері Қазақ Хандығын тар жол тайғақ кешу жылдарында кемеңгерлік танытып, қазақты