Кітаби тілдің жазбаша және ауызша нормалары сабағы

Қазақ тілі, 10-сынып

Сабақ тақырыбы: Кітаби тілдің жазбаша және ауызша нормалары

Сабақтың мақсаты: Қазақ тілінің орфографиялық, орфоэпиялық заңдылықтары туралы әңгімелеу. Әдеби тіл мен жазбаша мәтіннің байланысы туралы мәлімет.

Күтілетін нәтиже:

Қазақ тілінің орфографиялық нормалары, орфоэпиялық нормалары туралы біледі. Буын және дыбыс үндестігін қайталайды. Күрделі сөздердің түрын қайталайды.

Қолданылатын әдіс-тәсілдер

Жеке тапсырмалар.

Сабақтың өту барысы:

І Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушымен амандасып, көңіл-күйін білу, сұрау

ІІ Үй жұмысын тексеру:

-Кітаби тіл дегеніміз не?(кітаби тіл –жазу дәстүрі арқылы белгілі жүйеге түскен)

-Кітаби тілдің стилдік тармақатары туралы әңгімелеңдер.(Оның орныққан нормалары, жанрлық тармақтары бар, қоғамдық қызметі әр алуан тіл)

-Стильдерге түсінік беріңдер.

ІІІ Жаңа сабақ:

Кітаби тілдің жазбаша нормалары:

Орфографиялық норма.

Сөздің бірізді тәртіпке сай жазылуы. Буын, тіркес, дыбыс үндестігінің сақталып жазылуы. Дыбыстарды қандай әріппен беруді, сөздердің оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптерді қолдану тәртібін белгілейді.

Фонетикалық қағидат бойынша:

Естілуі бойынша жазу дәстүрге айналған сөздер.

Мысалы: Амангелді, Ботагөз, т.б.

Жалқы есімдердің сыңарлары фонетикалық қағидат бойынша жазылады.

Тарихи-дәстүрлік қағидат бойынша:

Сөз үйреншікті болып кеткен дағды бойынша жазылады.

Көп жағдайда кірме сөздердің жазылу нормалары – мұнда буын үндестігіне бағынбай жасалған сөздер.Мысалы: тарих, хикая, кино. Сонымен қатар ежелден келе жатқан тарихи сөздердің өзіндік жазылу ерекшеліктері.

Айырым қағидат:

Сөздердің айтылу ерекшелігіне сүйене отырып дұрыс жазу ережесі:

Қауіп – қауып деп айтылады, хан- қан, өкімет- үкімет, шай-шәй деп айтылады.

Кітаби тілдің ауызша нормалары:

Орфоэпиялық норма:

Сөздердің дұрыс айтылу ережесі.

ІҮ. Тапсырмалар

Қолдану.

Тапсырма. Сөздерді орфоэпиялық нормаға сәйкес жазу.

Орфографиялық нормамен жазылған сөздерді қоржынға салу:

Дұрыс

Бұрыс

Жал-жая, жалбыр-жалбыр, көз аларту, жалғыздан-жалғыз, екеу ара, екеуден-екеу, ежірею, көз тігу, көзәйнек, сірке қышқылы, екіжүзділік, ылғида, сыр сымбат

Жал жая, жалбыр жалбыр, көзаларту, жалғыздан жалғыз, екара, екеуден екеу, ежірейу, көзтігу, көз әйнек, сынсағат, сыр-сымбат, ылғи да, сіркеқышқылы, екі жүзділік

Тапсырма.

Берілген сөздерге –ға, ге,қа, ке, -лы, лі, ды, ді, ты, ті, -сы, сі, ы,і қосымшаларын жалғап жазыңдар. Қосымшалардың жалғану ерекшелігіне назар…