Көк сөз символының қазақ тіліндегі мағыналық қыры

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ «КӨК» СӨЗ-СИМВОЛЫНЫҢ

СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ Құрманиязова

Риза Асланқызы № 44 мектеп-гимназиясының

қазақ тілі мен әдебиеті пәні

мұғалімі, магистр rizok [email protected] (Орал)

Аннотация: Бұл мақаланың негізгі мәселесі – «көк» сөз- символының семантикалық және құрылымдық жағынан дамуы, сонымен бірге, «көк» сөз-символының сөз тіркестерінде қолданылуы болып табылады. Аталған мәселелер, ең алдымен, «көк» сөз- символының семантикалық табиғатына қатысты туындаған сұрақтарға өз шешімін таба алады.

Кілт сөздер: сөз-символ, семантикалық ерекшелік, сөз тіркесі, грамматика, түр-түс атауы.

Түр-түс атаулары – қазақ тілінде, басқа тілдер сияқты, біршама зерттелген категория. Олар қазақ тілі мамандары тарапынан негізінен сын есім категориясы ретінде қаралып, сапалық сын есімге тән лексика-грамматикалық табиғаты мен мағынасы, қолданылу аясы анықталған.

Түр-түс атауларының негізгі көпшілігі көне замандардан келе жатқан түркі тілдеріне ортақ дүние болғандықтан, тіл біліміндегі оның зерттелу тарихында да белгілі ортақтық болатыны сөзсіз. Осыған орай, түр-түс атаулары – сапалық сын есім ретінде жиырмадан астам түркі тілдерінің бәрінде де лексика-грамматикалық және этимологиялық тұрғыдан зерттелген, анықталған және белгілі дәрежеде жүйеге түскен категория. Ол жөніндегі мағлұматтарды біз кез келген түркі тілдерінің грамматикасынан (Терентьев, Мелиоранский, Катаринский, Боровков, Кононов, Батманов, Дыренкова, Дмитриев, Баскаков, Наджип, Покровская, Тенишев т.б.) табуымызға болады. Кейбір түр-түс атауларының шығу тарихы мен тілдік табиғатын қарастыратын зерттеулерді көбінесе орхон-енисей және орта ғасырлық жазба ескерткіштеріне арналған еңбектерден кездестіруге болады [1,33-б.].

Көне дәуірлерден жеткен түркілік жазба әдеби мұралардан да көк түске қатысты кейбір белгілерді VII-VIII ғасырлар мұрасы – Орхон жазба ескерткіштерінен табуға болады. Бұл әдеби ескерткіштер түркі қағанатының тарихын, экономикалық-әлеуметтік, саяси ахуалымен бірге, сол қағанат құрамындағы тайпалардың наным-сенімімен, яғни түркілік мифологиядан хабар береді. Аталмыш жазбалардан түркілердің табынған күші – Көк Тәңіріне ерекше құрмет танылады. Мысалы:

«...Биікте көк Тәңірі Төменде қара жер жаралғанда Екеуінің арасында адам баласы жаралған. ...әкем Елтеріс қағанды, Шешем Елбіге қатынды Тәңірім төбесіне ұстап, Жоғары көтерген екен ...Тәңірі қуат берген соң,

Әкем қағанның әскері бөрідей болыпты, ...Тағдырды сені өлімші етті» [2, 26-б.]. Көне түркілер үшін жаратылыстың құдіретті иесі – Тәңірі. «Аспан – шамандықтың ең құдіретті жаратылыстың жаратушысы. Көк Тәңірі – көк аспан деп аталады. Қазақтар ұғымындағы бірінші аталатын сын есім «көк» - көріністі бейнелейді және заттық түсінікті білдіреді, ал зат есім (тәңірі) «көк» атауының баламасы (синонимі)...Тәңірі сөзін Шыңғыс хан заманында мұсылмандар «Алла» деп, ал, еуропалықтар «deus» деп аударған», - деп көрсетеді Ш. Уәлиханов[3, 65-б.].

«Күлтегін» жазуындағы «Тағдырды Тәңірі жасар» деген тіркестің астарында бүкіл адам баласының амандық-саулығы, тағдыры сол Тәңірінің қолында, ол өз билігін көк биігінен іске асырып отырады деген сенім жатыр.

Қазақтардың ата-тегі түріктердің басты құдайы – Көк Тәңірі. Сейіт Қасқабасовша айтсақ: «Көне замандағы, түркі қағанаты дәуіріндегі аспанды — еркек, жерді — әйел деп түсінетін мифтік ұғым қазақтың мифі мен діни нанымында ғана сақталып қоймаған. Ол ұлтымыздың көркем фольклоры мен классикалық әдебиетінде поэзиялық символға, көркем әдіске, метафораға айналған»[4, 87-б.].

Көк түстің де көп мағына беретіндігін көреміз. Оның негізгі бір себебі – жалпы түркі халықтары көпке дейін көк пен жасылды ажыратпай келгендігінде. Дегенмен қазақ және басқа түркі халықтары үшін көк табиғаттағы бір түс бола тұрса да, іс жүзінде бір-біріне жақын бірнеше реңктерге жіктелетіндігін көреміз. Оны «көк» деп аталатын заттар мен құбылыстардың нақтылы реңкіне қарай отырып берілген орыс тіліндегі аудармасынан да көруге болады. Мәселен, А. Н. Кононов түркі тілдеріндегі «көк» түстің мынадай орысша аудармаларын келтіреді: «синий», «голубой», «лазурный», «светло-зеленый», «сизый», «небесного цвета», «цвет молодой зелени», «серый», «небо», «молодая трава», «зелень», «луг» [5, 69-б.].

Қазақ тілінің өз фактісіне жүгінсек, көк атауы өзінің негізгі («синий», «голубой») мағынасынан басқа мынадай ауыс мағыналарда қолданылады екен:

Көк – аспан, аспан әлемі; аспан әлемін жайлайтын тәңірі. Мысалы, төбесі көкке жету («ерекше қуану», «мақтану»); көктен тілегені (іздегені) жерден табылу («жерден жеті қоян тапқандай қуану», «аяқ астынан мол табысқа кенеліп, қарық болу»); көк соқыр! (қарғау: космогониялық сенім-наным бойынша көктегі тәңірінің қаһарына душар болуы тілеу); көкке көтерілу т.б.

Көк – шөп, көгеріп тұрған өсімдік, көкөніс. Мысалы, көк майса, көк шөп, көк орай шалғын, көк балауса, көкке аузы ілігу; осыдан: көгеру, көктеу, көк ату, көктем, көкпек т.б.

Осы тұрғыдан келгенде Ғ. Мүсірепов «Заман және әдебиет» атты еңбегіндегі мына пікіріне зер салсақ: «Өсімдік көгі мен аспан көгі бір түстес бола алмайды. Тегінде термин комитеті зеңгір, көк, жасыл деген атаулардың аздығынан араласа бермейтінін ескеріп, осы мәселені бір қарастырса болар еді. Орыс тілінде «шие түсті», « бөтелке түсті», «кофе түсті» деген қосымшалар бар ғой. Мүмкін, біз де осы маңынан бірдемелерді табармыз»[6, 94-б.].

Көк – әлі жас, піспеген шикі. Мысалы: көк түйнек, көк қауын, көк алма, көк өрім, көк сағал («шала піскен»), көк сабақ («толық піспеген,

дүмбілез»), көк асық («шынықпаған»), көк өрік (кей жерде: «көп өрік жеп іші кепкенше, көк өрік жеп өле қалған жақсы» деген де сөз бар).

Көк – арық, жасық, майсыз, дәмсіз. Мысалы: көк жасық («арық ет»); көк бақа қозы («арық, ет алмаған қозы»); көк қарын («арық»); көк шалап («майсыз, дәмсіз, су араласқан сұйық айран, сусын»).

Көк – көнбіс, шыдамды, бірмойын; елеусіз, көптің бірі. Мысалы, ол жүрген бір көк есек («ол айтқанға көніп, айдағанға жүре беретін көнбіс»); көк жұлын («шабысқа шыдамды жылқы»); көлденең жүрген көк атты («елеусіз өз бетімен жүрген біреу») т.б.

Көк – қаһарлы, қайсар, айлалы, адуынды, ашушаң. Мысалы: көк айыл, көк долы, көк бет, көк дауыл, көк жендет, көк шұлан, көкжал бөрі, көк мүйіз («іріп сүзіп, басқаға күн көрсетпейтін»); көк азу («азуы алты қарыс, бетіне адам келтірмейтін адуынды адам»); көк түйнек (ауру аты), көк шешек т.б.

Көк – езбе, мылжың, көп сөйлейтін. Мысалы: көк езу, көк малта (сын) езу, көк мылжың (бұлардың бәрі де «көп сөйлейтін мылжың, өзеуреп, бір айтқанын қайта айтып, өндіршектеп, елдің аузын аштырмайтындар») т.б.

Көк – сылдыр, жалқау, қалжыраған, топас. Мысалы: көк желке болу, көк жұлын болу («титықтау, қалжырау»); көк тер болу («болдыру, шаршап-шалдығу»); көк иық болу («болдыру»); көк жалқау («аяғын бір баспайтын еріншек»); көк ми («өз бетінше ойлана алмайтын, айтқанға түсінбейтін топас, милау») т. б.

Көк – найзағай (нажағай, көктен түсетін от). Мысалы: Ат байлаған ақырды, көк түскен жер тақырды...(Фольклор): төбесінен көк түскендей болу («аяқ астынан жағымсыз хабар естігендей болу, қатты таңғалу, ғажаптану»). Көк бұл арада қазақ тіліндегі нажағай (найзағай, жасыл, жай) сөздерінің қатарындағы синоним болып саналады [1, 69-70-бб.].

Көк түсі, о баста көк аспан мен жер бетінде көгеріп өскен өсімдік дүниесіне қатысты ұғым болса, дами келе басқа да, негізгі мағынаға көп ұқсас, жақын, қатысты ұғымдарды білдіре бастаған. Мағыналық дамудың бұл түрі, әрине, әрбір халықтың өз өміріне, өз дүниетанымына байланысты болмақшы. Осыған орай, басқа тілдерден мысал келтірейік. Мәселен, ағылшын тілінде: көк үй – «жылыжай» (теплица), көк портфель – «өзі жас, тәжірибесіз адвокат», көк қол «тәжірибесіз адам», көк ат – «мінілмеген асау ат»; орыс тілінде: көк («зеленый») – «әлі тәжірибесі жоқ уыздай жас адам»; француз тілінде: көк хабар – «жағымсыз хабар, көңілсіз әңгіме»; монғол тілінде: көк түс бірде «қадір», «құрмет» білдірсе, бірде «ұнамсыз», «жағымсыз» мағынаны аңғартады; көк күлкі – «ажуа, ащы, күлкі», көк дауыс – «жағымсыз, құлаққа түрпідей тиетін тарғыл дауыс» т.б.

«Көк түрк». Бүгінгі түркі халықтарының көне тарихына қатысты осы тіркестің мән-мағынасын қалай түсінеміз? Бұл атаудың орхон- енисей ескерткіштерінің табылуымен байланысты және олардың ішінде Күлтегін мен Білге қағанға арналған жазбалардың оқылуынан кейін (1893-1895) ғалымдар назарын өзіне көбірек аударып келе жатқаны мәлім. Осы тіркестегі түрк этнонимін анықтап тұрған көк сөзі әдеттегі аспан реңкіне ұқсас түсті білдіріп тұр ма, әлде онда басқа бір сыр бар ма? Бұл сөзге ерекше мән беріп, әркімнің өзінше жорамал айтып, таласуының себебі – көне дәуірде жасаған түркі тайпаларының этникалық құрамы, саяси-әлеуметтік, географиялық жағдайы,