Компьютерлік ойындардың жасөспірім психикасына әсері

Компьютерлік ойындардың жасөспірімдердің психикасына тигізетін зиянды әсерлері

Қоғамның компьютерлендірілу процестерінің үдемелі пайдаланылуына байланысты, жаһанданған ақпаратталудың тұлғаға қандай ықпал ететініне қатысты мәселелердің маңызы артуда.

Аталмыш проблемалық саланың әрқилы аспектілерін әлеуметтік педагогтар мен психологтар салыстырмалы түрде бұрынннан қарастыруда. Атап айтқанда, психолог О.Т.Тихомиров және оның шәкірттері О.Н.Арестова, Л.Н.Бабанин, Ю.Д.Бабаева, А.Е.Войскунский және көптеген басқа да ғалымдар адамның, соның ішінде жасөспірімнің компьютермен өзара әрекеттестігінен психикалық іс-әрекетіндегі құрылымды және функционалды өзгерістерінің зерттеулері жасалынуда. Ол өзгерістер адамның танымдық, коммуникативті және тұлғалық аймақтарын қозғайды.

Сонымен бірге, психологтар О.Н.Черемисина, Б.Л.Бардиер, Ю.Ф.Фомичева, А.Г.Шмелев, И.В.Бурмистров мақалаларында компьютермен өткізілген уақыт бұл – жасөспірімдердің психикасына, мінез-құлқына зиянды әсерін тигізіп, көңіл көтерудің басқа түрлеріне ауыса алмау, айналасындағылардың алдында алданыш, артықшылық сезімі сияқты психопатологиялық симптомдарда көрініс беретін тәуелділік деген көзқарастарын айтады.

Жасөспірімнің эмоциялы сферасының кедейленуі сияқты қауіп те туындайды, өйткені жеңгісі келген ойыншы үнемі өз сезімдерін тұншықтырып,байсалдылықты, салқынқандылықты сақтап қалуы тиіс. Психологтардың ойынша, кейбір компьютерлік ойындар агрессивті мінез­құлыққа, соғыс пен күш жұмасаудың маңызының мөлшерден артық бағалануына арандатады.

Білім беру жүйесін компьютерлендірудің дидактикалық мүмкіндіктері мен орта мектептердегі жаңа ақпараттық технологиялар жөнінде қазақстандық педагог-ғалымдар мен психологтар да өздерінің ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп, компьютердің оқыту үдерісіндегі пайдасы мен зиянды тұстары жайлы өз ұстанымдарын ұсынған. Мәселен, Ж.А Қараев, С.М Кеңесбаев, А.К Ерназарова, А.М Махметова, Г.И Салгараева, Д.Н.Исабекова, компьютерлік ойындарға психологиялық тәуелділіктің қалыптасуы туралы Г.М Мусина, М.Қ.Бапаевалардың зерттеу еңбектерін атауға болады.

Қазіргі кезде жасөспірімдер мен тұтастай пайдаланушылардың компьютерлік технологияларды шамадан тыс қолдануының салдарынан мінез-құлықтарында байқалып отырған агрессивтілік пен жағымсыз әдеттердің қөріністері мен тұлғаның психологиялық тұрғыда үйлесімді дамуының арасында қарама-қайшылықтардың туындауынан психологиялық аспектілері төңірегінде мәселелер қозғалуда.

Сондықтан компьютерлік ойындарға тәуелді жасөспірімдердің басындағы өзі байқамайтын қиындықтардан шығарудың жолдарын жан-жақты зерттеп, анықтау қажет болып отыр. Осы мәселелердің шешу жолдарын іздестіру мақсатында дипломдық жұмысымыздың тақырыбын «Компьютерлік ойындардың жасөспірімдердің психикасына тигізетін зиянды әсері» деп атадық.

Зерттеудің өзектілігі. Қоғамның компьютерлендірілу процестерінің үдемелі пайдаланылуына байланысты, жаһанданған ақпаратталудың тұлғаға қандай ықпал ететініне қатысты мәселелердің маңызы артуда.

Зерттеудің мақсаты: Жасөспірімдердің компьютерлерге тәуелділігін алдын алудың психологиялық негіздерін анықтау.

Зерттеудің нысаны: Компьютерлік ойындарға тәуелді жасөспірімдердің агрессиялық мінез-құлық ерекшеліктері

Зерттеудің пәні: Жасөспірімдерің мінез-құлықтарындағы компьютерлік тәуелділікті, жағымсыздықты, агрессивтілікті тудыратын мотив және оның алдын-алу.

Зерттеудің болжамы. Егер компьютерлік ойындармен әуестенген және онда көп уақытын өткізетін жасөспірімдермен уақытын үнемді өткізуге ықпал ететін арнайы құрастырылған бағдарлама бойынша психологиялық іс-шаралар жүйелі жүргізіліп отырса, онда олардың агрессиялық мінез көріністері едәуір төмендеп, компьютерлік ойындар мен интернетке тәуелділігі біршама қалыпқа түседі.

Зерттеудің әдістемелік негізі ретінде Л.С.Выготскийдің тұжырымдамалары, Р.Бэрон мен Д.Ричардсонның агрессивтілік жайлы теориялары, Доллардың фрустрация теориясы, З.Фрейдтің психоаналитикалық тұрғысы алынды.

Зерттеу базасы № 1 Алматы мемлекеттік гуманитарлық-педагогтік колледжі ( 31 Б тобының 23 студенттері қатысты).

Зерттеу әдістері мен әдістемелері: теориялық, әдістемелік әдебиеттерді талдау әдісі. Психодиагностикалық әдістемелер:

1.Агрессивтілік деңгейін анықтауға арналған Басса-Дарки сауалнамасы;

2.Интернет және компьютерлік ойындардан тәуелділікті анықтауға арналған тест-сауалнамасы

3.Жасөспірімдер акцентуациясын анықтау К.Леонгард тест-сауалнамасы.

4.С.А.Кулаковтың «Интернет – тәуелділік» әдістемесі.

Зерттеу кезеңдері

Зерттеу үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде тақырып анықталып,ғылыми-теориялық және әдістемелік әдебиеттер талданып, библиография тізілді,зерттеу мақсаты, міндеттері, нысаны мен пәні айқындалды . Екінші кезеңде зерттеу базасында айқындау эксперименті жүргізіліп, нәтижелері анықталынды. Үшінші кезеңде зерттеу барысында анықталған көрсеткіштерге сәйкес түзету жұмыстарының бағдарламасы құрастырылды, жаттығулар, тренингтер, кеңес беру жұмыстары ұйымдастырылып, психологиялық тұрғыда ұсыныстар жүйеленді

Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы

Зерттеудің теориялық маңызы. Дипломдық жұмыста компьютерлік ойындарға тәуелділік проблемасын олардың жасөспірімдердің агрессивті мінез-құлықтарына ықпал ету факторы ретінде психологиялық тұрғылар талданады, атап айтқанда, компьютерлік тәуелділікті, агрессивтілікті зерттеудің әрқилы түрлері талданады, компьютерлік ойындарға әуестенген жасөспірімдердің психикалық ерекшеліктері қарастырылады.

Зерттеудің практикалық маңызы. Жасөспірімдердің компьютерлік ойындарға тәуелділігінің пайда болуы және алдын алудың психологиялық негіздері жайлы зерттеу материалдардың нәтижелерін педагог-психологтар, мұғалімдер, ата-аналар қолдана алады.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Жасөспірімдердің компьютерлік ойындарға тәуелділігінің пайда болуы және алдын алудың психологиялық негіздері жайлы тұжырымдар мен ұсыныстар қазақ тілінде жүйеленді.

Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, пайдаланған әдебиеттер мен қосымшалардан тұрады.

А.Е.Войскунский мен О.Н.Арестованың зерттеулері бойынша тұтынушы мотивациялары :

«Интернет–тәуелділігі » диагнозының негізгі 5 типі :

В.М.Бехтерев атындағы Психоневрологиялық институтының ғалымдары компьютерге үйірсектіктің 10 белгісін көрсетіп берді.Олар:

1. Компьютер алдында бір ойынды ойнап бірнеше сағат отыру

2. Ата-анасымен кикілжіңге бару

3. Үйге кешігіп келу

4. Сабаққа үлгерімі нашарлау

5. Сабаққа жиі бармай қалу

6. Баланың бұрынғы достарымен қарым-қатынасы азаяды

7. Өзі сияқты компьютерге үйірсектермен араласады

8. Күнделікті ақшаға сұранысы көбейеді

9. Берген уәдесін орындамайды ашуланшақ, мазасыздану мінездері пайда болады

10. Ұйқысы бұзылып, зейіні мен есте сақтау қабілеті нашарлайды көз жанары төмендейді, басы ауырады, омыртқасы бұзылуы басталады.

Компьютер ойындарының түрлері :

Компьютерлік ойындарды бір-бірінен мазмұнына, ойынның ойнау тәртібінің айырмашылығына байланысты 8 жанрға бөлуге болады.

Р.Бэрон мен Д.Ричардсонның көзқарастары бойынша агрессия:

Агрессивтілік деңгейін анықтауға арналған Басса-Дарки сауалнамасы.

Көрсетілген шкала бойынша жауаптарды балдарға аударып, барлық жиналған ұпайлардың екі түрлі қосындысы шығарылады. Біріншісі, қастандық индексі деп аталады да, ол 5 және 6 шкалалардың қосындысы арқылы анықталады. Ал екіншісі, агрессия индексі – 1, 3, 7 шкалалар қосындысы бойынша анықталады. 6, 5 плюс-минус 3 – қастандық көрсеткіші нормада екпіннің белгісін көрсетеді. 21 плюс-минус 4 - агрессияның нормадағысын көрсетеді.

Басса-Дарки әдістемесі бойынша зерттеу нәтижесін біз бірнеше көрсеткіштері бойынша талдадық. Олар келесі кестеде көрсетілген.

Мазасыздану түрлері

Көрсеткіштері

Зерттелінушілер саны

1.Физикалық агрессия

Жоғары, орта, төмен

2. Жанама агрессия

Жоғары, орта, төмен

3. Тітіркенушілік

Жоғары, орта, төмен

4. Негативизм

Жоғары, орта, төмен

5. Өкпелегіштік

Жоғары, орта, төмен

6. Күдіктенушілік

Жоғары, орта, төмен

7. Вербальды

агрессия

Жоғары, орта, төмен

8. Кінәні сезіну

Жоғары, орта, төмен

Кесте 2 - Басса-Дарки әдістемесі бойынша баланың мазасыздану деңгейін бағалау.

Диаграмма 1.. Басса-Дарки әдістемесі бойынша алынған зерттеу нәтижелерінің пайыздық көрсеткіші.

«Интернет және компьютерлік ойындарға тәуелділікті анықтауға арналған тест-сауалнамасы» бойынша алынған нәтижелердің көрсеткіші

бағалау

шкаласы

Өте жоғары

Жоғары

Орта

Төмен

Өте төмен

Компьютерлік тәуелділік деңгейі

Зерттелінуші саны

% қатынас

Өте жоғары

Жоғары

Орта

Төмен

Акцентуация типі

Жауап кілті

Коэфицент

Педантты жеке тұлға

1И, 2И, 3И, 4И, 5И, 6И, 7И, 8И, 9И ,10И

Тұтылып қалған жеке тұлғалар

11И, 12И, 13И, 14И, 15И, 16И, 17Ж, 18Ж, 19Ж, 20И, 21Ж

Қозулы жеке тұлғалар

22И, 23И, 24И, 25И, 26И, 27И, 28И

Гипертимді жеке тұлға

29И, 30И, 31И, 32И, 33И, 34И, 35И

Дистимді жеке тұлға

36И, 37И, 38И, 39И, 40Ж, 41И, 42Ж

Циклотимді жеке тұлға

43И, 44И, 45И, 46И, 47И, 48И, 49И

Экзальтты жеке тұлға