Күлтегін және Тоныкөк жырларына арналған сабақ

Сабақтың тақырыбы: «Күлтегін » және «Тоныкөк» жырлары

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға жырлар жайлы түсінік бере отырып, ежелгі ата-баба тарихына шолу жасау

Сабақтың әдісі: топтау,сұрақ-жауап

Сабақтың көрнекілігі: кітаптар, дидактикалық материалдар

Сабақтың барысы:

а) Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу, түгелдеу, оқу құралдарын тексеру, сыныптың тазалығына көңіл бөлу. Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

ә) Үй тапсырмасын пысықтау:

Үйге берілген «Аттила» дастаны туралы сұраймын. Оқушыларға бірнеше сұрақтар қоямын.

1. Аттила кім?

2. Аттиланың әскери жорықтары

3. Дастанның жалпы мазмұны

б) Жаңа сабақты түсіндіру:

Орхон ескерткіштеріне ҮІ ғ. аяғы мен ҮІІІ ғ. басындағы Орхон, Селенгі, Тола өзендері мен Минусинск ойпатынан табылған Құтлығ қаған (Онгин), Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Мойын Чор, Күллі Чор, Суджы ескерткіштері жатады.

«Күлтегін» жыры өз алдына дербес 8 циклдан тұрады. Әрбір цикл мазмұны жағынан дербес хикая болып келеді. 1. Қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі 2. Түрік қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді 3. Түріктердің әскери жорықтарын хикая етеді 4. Көршілес табғач халқының қастандық әрекеттері туралы әңгіме 5. Табғаштармен қатынасу түріктерге ажал қатерін төндіретіні жайындағы хикая 6. Түркі халқының көреген емес екенін өкінішпен жырлауға арналған 7. Түркі халқының даңқын көкке көтерген қаған екендігі жөнінде айтылған жыр 8. Ескерткіш-жырды жазуға себеп болған жәйттерді баяндауға арналған.

«Тоныкөк» ескерткішін 1897ж. Селенгі өзені бойынан Д.Клеменц тапқан. Тоныкөк- үш қағанның , 692 жылы қайтыс болған Құтлығтың, 716 жылы қайтыс болған Қапағанның және 734 жылы қайтыс болған Білгенің әскери кеңесшісі болған. Ол табғаш елінде оқып, тәлім-тәрбие, әскери білім алған. Зерттеушілердің пікірінше Тоныкөк 716 жылдан кейін қайтыс болды деп жорамалданады. Ескерткіштегі жазуды жазған Тоныкөк. Әйтсе де жыр жазылу стилі, композициялық құрылымы, идеялық мазмұны жағынан «Күлтегінге» ұқсас. «Күлтегін» жырында негізгі нәрсе – Күлтегіннің ерлігі болса, «Тоныкөк» жырында автор сол шайқаста жеңіске Тоныкөктің ақыл-айласы арқасында ғана жеткендігін көрсетеді. Жырдың басты қаһарманы түркіелінің дана қарты Тоныкөк.

«Тоныкөк» 313 өлең жолынан тұрады. Жырдың жалпы оқиға желісінен зерттеушілер 14 циклын бөліп қарастырады. 1. Түркі халықтарының табғаштарға бағынышты болу тарихы…